🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:00:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धूत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धूत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धूत

अर्थ: (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: कम्पने · पर्याय: त्यक्त, हीन, विधुत, समुज्झित, उत्सृष्ट

अंग्रेज़ी: shaken, stirred, agitated, RV. &c. &c. (said of the Soma= ‘rinsed’ SV. धौत)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धू + क्त
  2. धूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धूत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधूतःधूतौधूताः
द्वितीयाधूतम्धूतौधूतान्
तृतीयाधूतेनधूताभ्याम्धूतैः
चतुर्थीधूतायधूताभ्याम्धूतेभ्यः
पञ्चमीधूतात् / धूताद्धूताभ्याम्धूतेभ्यः
षष्ठीधूतस्यधूतयोःधूतानाम्
सप्तमीधूतेधूतयोःधूतेषु
सम्बोधनहे धूतहे धूतौहे धूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धू (स्वादिगण) · अर्थ: (कम्पने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधूनोतिधूनुतःधून्वन्ति
मध्यमधूनोषिधूनुथःधूनुथ
उत्तमधूनोमिधूनुवः / धून्वःधूनुमः / धून्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धूनोति · लट् (आत्मने.): धूनुते · लिट्: दुधाव · लिट् (आत्मने.): दुधुवे · लुट्: धविता · लुट् (आत्मने.): धविता · लृट्: धविष्यति · लृट् (आत्मने.): धविष्यते · लोट्: धूनुतात् · लोट् (आत्मने.): धूनुताम् · लङ्: अधूनोत् · लङ् (आत्मने.): अधूनुत · विधिलिङ्: धूनुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): धून्वीत · आशीर्लिङ्: धूयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धविषीष्ट · लुङ्: अधावीत् · लुङ् (आत्मने.): अधविष्ट · लृङ्: अधविष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अधविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धवन · ण्वुल्: धावकः · तृच्: धोता · यत्: धव्यः · ण्यत्: धाव्यः · तव्य: धोतव्यः · अनीयर्: धवनीयः · क्त: धूतः · क्तवतु: धूतवान् · शतृ: धून्वन् · स्य-शतृ: धोष्यन् · शानच्: धून्वानः · क्त्वा: धूत्वा · ल्यप्: प्रधूय · तुमुन्: धोतुम् · णमुल्: धावम् · क्तिन्: धूति · क्वसु: दुधूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धूत
धूत
dhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूत १ वि॰ [सं॰]
१. कंपित । कँपता हुआ । थरथराता हुआ । डग- मगाता हुआ । हिलता हुआ ।
२. जो धमकाया गया हो । जो डाँटा गया हो ।
३. त्यक्त । छोड़ा हुआ ।
४. तर्कित । सुविचारित । उ॰—धो दिया श्रेष्ठ कुल धर्म धूत ।—अपरा, पृ॰ २०२ ।
धूत पु † २ वि॰ [सं॰ धूर्त] धूर्त । दगाबाज । उ॰—(क) ऐसेई जन धूत कहावत ।—सूर (शब्द॰) । (ख) समय सगुन मारग मिरहिं छन मलीन खल धूत ।—तुलसी (शब्द॰) ।
धूत पु ३ वि॰ [सं॰ धावन] दौड़ा हुआ । दौड़कर पहुँचा हुआ । उ॰—धूत दूत कलधीत तन हँस सरूप विराज ।—पृ॰ रा॰, २५ ।८२ ।
धूत पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्यूत] जुआ । उ॰—कै करि चोरी धूत हिं खेलौ । कै काहु को गुस्सा झेलौ ।—चरण॰ बानी, पृ॰ २१८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूत mfn. shaken, stirred, agitated, RV. &c. &c. (said of the Soma= ‘rinsed’, SV. धौत)
fanned, kindled, Ṛtus.
shaken off, removed, destroyed (see below)
judged, L.
reproached, ib.
धूत n. morality, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूत p. p. [धू-क्त] 1 Shaken. --2 Shaken off, removed. --3 Fanned. --4 Abandoned, deserted. --5 Reviled. --6 Judged. --7 Disregarded, treated with contempt. --8 Judged. --ता A wife. --Comp. --कल्मष, --पाप a. who has shaken off his sins, free from sin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0599-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूत त्रि० धू--क्त । १ त्यक्ते २ कम्पिते ३ भर्त्सिते मेदि० । ४ तर्किते धरणिः “पवनश्च धूतनवनीपवनः” माघः । “पादानतः कोपनयाऽवधूतः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3896,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूतः, त्रि, (धू + क्तः ।) कम्पितः । (यथा, मेघ- दूते । ३५ । “धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तोयक्रीडाविरतयुवतिस्नानतिक्तैर्मरुद्भिः ॥”) भर्त्सितः । इति मेदिनी । ते, २८ ॥ त्यक्तः । इत्यमरः । ३ । १ । १०७ ॥ तर्कितः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-800-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धूतधूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धू + क्त 📚
अन्य सम्भावना: धूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धू + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धूत 📚 ➤ (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: कम्पने · पर्याय: त्यक्त, हीन, विधुत, समुज्झित, उत्सृष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धूत 📚कंपित । कँपता हुआ । थरथराता हुआ । डग- मगाता हुआ । हिलता हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धूत
छोड़ा हुआ (३.१.१०६) — त्यक्त, हीन, विधुत, समुज्झित, उत्सृष्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धूत: धू + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें