🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्रुव
dhruva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) (2.4.8) स्थाणु · शंकु
सदा रहने वाला (3.1.71) शाश्वत · नित्य · सदातन · सनातन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्रुव १ वि॰ [सं॰]
१. सदा एक ही स्थान पर रहनेवाला । इधर उधर न हटनेवाला । स्थिर ।अचल ।
२. सदा एक ही अवस्था में रहनेवाला । नित्य ।
३. निश्चित । दुढ़ । ठोक । पक्का । जैसे— उनका आना ध्रुव है ।
ध्रुव २ संज्ञा पुं॰
१. आकाश ।
२. शंकु । कील ।
३. पर्वत ।
४. स्थाणु । खंमा । थून ।
५. वट । बरगद ।
६. आठ वस्तुओं में से एक ।
७. ध्रुवक । ध्रुपद ।
८. एक यज्ञपात्र ।
९. शरारि नामक पक्षी ।
१०. विष्णु ।
११. हार ।
१२. फलित ज्योतिष में एक शुभ योग जिसमें उत्पन्न बालक बड़ा विद्बान, बुद्धिमान् और प्रसिद्ब होता है ।
१३. ध्रृवतारा ।
१४. नाक का अगला भाग ।
१५. गाँठ ।
१६. पुराणों के अनुसार राजा उत्तानपाद के एक पुत्र जिनकी माता का नाम सुनीति था । विशेष— राजा उत्तानपाद को दो स्त्रियां थो: सुरूचि और सुनीति । सुरुचि से उत्तम और सुनीति से ध्रुव उत्पन्न हुए । राजा सुरुचि को बहुत चाहते थे । एक दिन राजा उत्तम को गोद में लिए बैठे थे इसी बीच मे ध्रुव खेलते हुए वहाँ आ पहुँचे ओर राजा की गोद बैठ गए । इसपर उनकी विमाता सुरूचि ने उन्हें अवज्ञा के साथ वहाँ से उठा दिया । ध्रुव इस अपमान को सह न सके; ओर घर से निकलकर तप करने चले गए । विष्णु भगवान उनकी भक्ति से बहुत प्रसन्न हुए और उन्हें वर दिया कि 'तुम सब लोकों और ग्रहों नखत्रों के ऊपर उनके आधार स्वरुप होकर अचल भाव से स्थित रहोगे और जिस स्थान पर तुम रहोगे वह ध्रृब लोक कहलावेगा । इसके उपरांत ध्रुव ने घर आकर पिता से राज्य प्राप्त किया और शिशुमार को कन्या भ्रमि से विवाह किया । इला नाम की इनकी एक और पत्नी थी । भ्रमि के गर्म से कल्प और बत्सर तथा इला के गर्भ से उत्कल नामक पुत्र उत्पन्न हुए । एक बार इनके सौतेले भाई उत्तम को यक्षों ने मार ड़ाला इसलिये इन्हें उनसे युद्ब करना पड़ा जिसे पितामह मनु ने शांत किया । अंत में छत्तीस हजार वर्ष राज्य करक ध्रुव विष्णु के दिए हुए । ध्रुवलोक में चले गए ।
१७. शरीर की भोंरी । विशेष— वक्षस्थल, मस्तक, रंध्र, उपरंध्र, माल और अपान इन स्थानों की भौरियां ध्रुव कहलाती हैं । (शव्दार्थचिंतामणि) ।
१८. भूगोल विद्या में पृथ्वी का अक्ष देश । पृथ्वी के वे दोनों सिरे जिससे होकर अक्षरेखा गई हुई मानी जाती हैं । विशेष— सूर्य की परिक्रमा पृथ्वी लट्टू की तरह घुमती हुई करती है । एक दिन रात में उसका इस प्रकार का धूमना एक बार हो जाता है । जिस प्रकार लटूठ् के बीचोबीच एक कील गई होती है जिसपर वह घुमता है उसी प्रकार पृथ्वी के गर्भकेंद्र से गई हुई एक अक्षरेखा मानी गई है । यह अक्षरेखा जिन दो सिरों पर निकली हुई मानी गई है उन्हें 'ध्रुव' कहते है । ध्रुव दो हैं—उत्तर ध्रुव या सुमेरु और दक्षिण ध्रुव या कुमेरु । इन स्थानों से २२ १/२ अंश पर पृथ्वी के तल पर एक एक वृत्त माने गए हैं । जिन्हें उत्तर और दक्षिण शितकटिवंध कहते हैं । ध्रुवों और इन वृतों के बीच के प्रदेश अत्यंत ठंड़े हैं । उनमें समुद्र आदि का जल सदा जमा रहता है । घ्रुव प्रदेश में दिन रात २४ घंटों का नहीं होता, वर्ष भर का होता है । जब तक सूर्य उत्तरायण रहते है तब तक उत्तर ध्रुव पर दिन और दक्षिण ध्रुव पर रात और जब तक दक्षिणायन रहते हैं तब तक दक्षिण ध्रुव पर दिन और उत्तर ध्रुव पर रात रहती है । अर्थात् मोटे हिसाब से कहा जा सकता है कि वहाँ छइ महीने की रात और छह महीने का दिन होता है । इसी प्रकार वहाँ संध्या और उषा काल भी लंबा होता है । वहाँ सूर्य और चंद्रमा पूर्व से पश्चिम जाते हुए नहीं मालूम होते बल्कि चारों ओर कोल्हू कै बैल की तरह घुमते दिखाई पड़ते हैं । ध्रुव प्रदेश में उषा काल और संध्या काल की ललाई क्षितिज के ऊपर वीसों दिन तक घुमती दिखाई पड़ती है । वहीं तक नहीं वह नक्षत्र युक्त राशिचक्रभी ध्रृव के चारों ओर चुकना दिखाई पड़ता है ।
ध्रुव पु वि॰ [हि॰] दे॰ घ्रूव । उ॰— दिष्षे सु नयन पुह करि प्रसिद्ध । कियौ पा
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्रुव mf(आ)n. (prob. fr. √ धृ, but cf. √ ध्रु and ध्रुव्) fixed, firm, immovable, unchangeable, constant, lasting, permanent, eternal, RV. &c. &c. (e.g. the earth, a mountain, a pillar, a vow &c.; with स्वाङ्ग n. an inseparable member of the body, Pāṇ. vi, 2, 177; with धेनु f. a cow which stands quiet when milked, AV. xii, 1, 45; with दिश् f. the point of the heavens directly under the feet [reckoned among the quarters of the sky, cf. 2. दिश्] AV.; Br.; with स्मृति f. a strong or retentive memory, ChUp. vii, 26, 2; cf. also under करण and नक्षत्र)
staying with (loc.), RV. ix, 101, 12
settled, certain, sure, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
ifc. = पाप, L.
ध्रुव m. the polar star (personified as son of Uttāna-pāda and grandson of Manu), GṛS.; MBh. &c.
celestial pole, Sūryas.
the unchangeable longitude of fixed stars, a constant arc, ib.
a knot, VS. v, 21; 30
a post, stake, L.
the Indian fig-tree, L.
tip of the nose (?), L.
a partic. water-bird, ib.
the remaining (i.e. preserved) Graha which having been drawn in the morning is not offered till evening, ŚBr.; Vait.
(in music) the introductory verse of a song (recurring as a kind of burthen) or a partic. time or measure (ताल-विशेष)
any epoch to which a computation of dates is referred, W.
N. of an astrol. Yoga
of the syllable Om, RāmatUp.
of Brahmā, L.
of Viṣṇu, MBh.
of Śiva, Śivag.
of a serpent supporting the earth, GṛS.; TĀr.
of a Vasu, MBh.; Hariv.; Pur.
of a son of Vasu-deva and Rohiṇī, BhP.
of an Āṅgirasa (supposed author of RV. x, 173), Anukr.
of a son of Nahuṣa, MBh.
of a follower of the Pāṇḍus, ib.
of a son of Ranti-nāra (or Ranti-bhāra), Pur.
ध्रुव n. the fixed point (from which a departure takes place), Pāṇ. i, 4, 24
the enduring sound (supposed to be heard after the Abhinidhāna), RPrāt.
air, atmosphere, L.
a kind of house, Gal.
ध्रुव [cf. Zd. drva.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्रुव a. 1 (a) Fixed, firm, immovable, stable, permanent, constant, unchangeable; इति ध्रुवेच्छामनुशासती सुतां Ku. 5. 5. (b) Perpetual, everlasting, eternal; ध्रुवेण भर्त्रा Ku. 7. 85; Ms. 7. 208. --2 Fixed (in astrology). --3 Certain, sure, inevitable; जातस्य हि ध्रुवो मृत्यर्ध्रुवं जन्म [] मृतस्य च Bg. 2. 27; यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिषेवते Chāṇ. 63; Pt. 1. 419. --4 Retentive, tenacious; as in ध्रुवा स्मृतिः --5 Strong, fixed, settled (as a day). --वः 1 The polar star; R. 17. 35; 18. 34; Ku. 7. 85. --2 The pole of any great circle. --3 The distance of a planet from the beginning of the sidereal zodiac, polar longitude. --4 The Indian fig-tree. --5 A post, stake. --6 The stem or trunk (of a tree lopped off). --7 The introductory stanza of a song (repeated as a kind of chorus; see Gīt.). --8 Time, epoch, era. --9 An epithet of Brahmā. --10 Of Viṣṇu. --11 Of Śiva. --12 A constant arc. --13 The tip of the nose. --14 A sacrificial vessel. --15 N. of the son of Uttānapāda and grandson of Manu. [Dhruva is the polar star, but personified in mythology as the son of Uttāna. pāda. The account of the elevation of an ordinary mortal to the position of the polar star runs thus. Uttānapāda had two wives, Suruci and Sunīti, but the latter was disliked by him. Suruci had a son named Uttama, and Sunīti gave birth to Dhruva. One day the boy tried, like his elder brother, to take a seat in his father's lap, but he was contemptuously treated both by the King and his favourite wife. The poor child went sobbing to its mother who told him in consolatory terms that fortune and favour were not attainable without hard exertions. At these words the youth left the paternal roof, retired to the woods, and, though quite a lad, performed such rigorous austerities that he was at last raised by Viṣṇu to the position of the Polar Star]. --वं 1 The sky, atmosphere. --2 Heaven. --वा 1 A sacrificial ladle (made of wood). --2 A virtuous woman. --3 A cow who stands still when being milked. --वं ind. Certainly, surely, verily; R. 8. 49; Ś. 1. 18. --Comp. --अक्षरः an epithet of Viṣṇu. --आवर्तः the point on the crown of the head from which the hair radiate. --तारा, --तारकं the Polar star.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्रुवं, क्ली, (ध्रुवति स्थिरीभवतीति । ध्रु + “स्रुवः कः ।” उणां । २ । ६१ । इत्यत्र । “बाहुलकात् ध्रु स्थैर्य्ये अतोऽपि कः ।” इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या कः ।) निश्चितम् । (यथा, शाकुन्तले १ अङ्के । “ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां च्छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति ॥”) तर्कः । इति मेदिनी । वे, १३ ॥ आकाशम् । इति हेमचन्द्रः ॥
ध्रुवं, त्रि, (ध्रु गतिस्थैर्य्ये + बाहुलकात् कः ।) सन्ततम् । शाश्वतम् । इति मेदिनी । वे, १३ ॥ स्थिरम् । निश्चितम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । ८९ ॥ (यथा, चाणक्यशतके । ६३ । “यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव हि ॥”)
ध्रुवः, पुं, (ध्रुवति स्थिरीभवतीति । ध्रु + बाहुलकात् कः ।) शङ्कुः । हरः । (यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ । “घाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥”) विष्णुः । (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । १९ । “विश्वकर्म्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥”) वटः । उत्तानपादजः । (अस्य विवरणन्तु पश्चात् द्रष्टव्यम् ॥) वसुभेदः । (यथा, मात्स्ये । ५ । २१ । “आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥”) योगभेदः । इति मेदिनी । वे, १३ ॥ (यथा, ज्योतिषे । “गण्डो वृद्धिर्ध्रुवश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा ॥”) स्थाणुः । इत्यमरः । २ । ४ । ८ ॥ शरारि- पक्षी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ ध्रुवकः । इति सङ्गीतदामोदरः ॥ * ॥ (रोहिणीगर्भे वसुदेवा- ज्जातः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ४६ । “बलं गदं सारणञ्च दुर्म्मदं विपुलं ध्रुवम् । वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥” पाण्डवपक्षीयः कश्चित् क्षत्त्रियवीरः । इति महाभारते । ७ । १५६ । ३७ ॥ नहुषस्य पुत्त्र- विशेषः । यथा, महाभारते । १ । ७५ । ३० । “यतिं ययातिं संयातिमायातिमयतिं ध्रुवम् । नहुषो जनयामास षट् सुतान् प्रियवाससि ॥” पुरुवंशीयरन्तिनावस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २० । ६ । [] “ऋतेयो रन्तिनावोऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप ! । सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः ॥” रोमावर्त्तविशेषः । यथा, शब्दार्थचिन्तामणौ । “आवर्त्तसाम्यादावर्त्तो रोमसंस्थानमङ्गिनाम् ॥” ते च दशधा यथा, -- “द्वावुरस्यौ शिरस्यौ द्वौ द्बौ द्वौ रन्ध्रोप- रन्ध्रयोः । एको भाले ह्यपाने च दशावर्त्ता ध्रुवाः स्मृताः ॥” यज्ञीयग्रहपात्रविशेषः । यथा, कात्यायनश्रौत- सूत्रे । ९ । ५ । १७ । “यजमानस्ततो ग्रहग्रहणमा ध्रुवात् ॥”) नासाग्रम् । तत्तु आसन्नमृत्युर्न पश्यति । यथा, “अरुन्धतीं ध्रुवञ्चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आसन्नमृत्युर्नो पश्येच्चतुर्थं मातृमण्डलम् ॥ अरुन्धती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्म्मातृमण्डलम् ॥” इति काशीखण्डे । १२ । १३ -- १४ ॥ ध्रुवलोकोत्पत्तिर्यथा, -- “प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु । द्वौ पुत्त्रौ सुमहावीर्य्यौ धर्म्मज्ञौ कथितौ तव ॥ तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः । अभीष्टायामभूद्ब्रह्मन् ! पितुरत्यन्तवल्लभः ॥ सुनीतिर्नाम या राज्ञस्तस्याभून्महिषी द्बिज ! । स नातिप्रीतिमांस्तस्यां तस्याश्चाभूद्ध्रुवः सुतः ॥ राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर्भ्रातरमाश्रितम् । दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश्चक्रे तमारोढुं मनोरथम् ॥ सपत्नीतनयं दृष्ट्वा तमङ्कारोहणोत्सुकम् । पुत्त्रं पितुस्तथारूढं सुरुचिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ एतद्राजासनं सर्व्वभूभृत्संश्रयकेतनम् । योग्यं ममैव पुत्त्रस्य किमात्मा क्लिश्यते त्वया ॥ उत्सृज्य पितरं बालस्तत् श्रुत्वा मातृभाषितम् । जगाम कुपितो मातुर्निजाया द्विज ! मन्दिरम् ॥ तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्त्रमीषत्प्रस्फुरिताधरम् । सुनीतिरङ्कमारोप्य मैत्रेयेदमभाषत ॥ वत्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्रुव" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें