🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:01:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सनातन
sanātana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सदा रहने वाला (3.1.71) शाश्वत · ध्रुव · नित्य · सदातन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सनातन १ संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल । अत्यंत पुराना समय । अनादि काल । जैसे,—यह बात सनातन से चली आती है ।
२. प्राचीन परंपरा । बहुत दिनों से चला आता हुआ क्रम ।
३. ब्रह्मा ।
४. विष्णु ।
५. शिव (को॰) ।
६. वह जिसे सब श्राद्धो ं में भोजन कराना कर्तव्य हो ।
७. ब्रह्मा के एक मानसपुत्र ।
८. एक प्राचीन ऋषि [को॰] ।
सनातन २ वि॰
१. अत्यंत प्राचीन । बहुत पुराना । जिसके आदि का पता न हो । अनादि काल का ।
२. जो बहुत दिनों से चला आता हो । परंपरागत । जैसे,—सनातन रीति, सनातन धर्म ।
३. नित्य । सदा रहनेवाला । शाश्वत ।
४. द्दढ़ । निश्चल । अचल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनातन mf(ई, m.c. also आ)n. eternal, perpetual, permanent, everlasting, primeval, ancient, ŚBr. &c. &c.
सनातन m. N. of Brahmā, L.
of Viṣṇu, Bhaṭṭ.
of Śiva, L.
a guest of deceased ancestors, one who must always be fed whenever he attends Śrāddhas, L.
N. of a Ṛṣi (in MBh. and later ‘a mind-born son of Brahmā’), TS. &c. &c.
of a king, Buddh.
(with शर्मन् and गो-स्वामिन्) of two authors, Cat.
सनातन m. pl. N. of partic. worlds, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनातन a. (नी f.) 1 Perpetual, constant, eternal, permanent; एष धर्मः सनातनः. --2 Firm, fixed, settled; एष धर्मः सनातनः U. 5. 22. --3 Primeval, ancient. --तः 1 The primeval being, Viṣṇu; सनातनः पितरमुपागमत् स्वयं Bk. 1. 1. --2 N. of Śiva. --3 Of Brahman. --4 A guest of the Manes. --5 N. of one of the sons of Brahman. --नी 1 N. of Lakṣmī. --2 Of Durgā or Pārvatī. --3 Of Sarasvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनातन त्रि० सदा + भवार्थे ट्युल् तुट् च नि० दस्य नः । १ सदाभवे नित्ये वस्तुनि अमरः । २ निश्चल विश्वः । स्त्रियां ङीप् । सा च ३ दुर्गायां “सर्वकाले सना प्रोक्ता विद्य- माने तनीति च । सर्वत्र सर्वकालेषु विद्यमाना सनातनी ब्रह्मवै० प्र० ५४ अ० । तन्नामनिरुक्तिः । ४ सरस्वत्यां ५ ल- क्ष्म्याञ्च शब्दमा० । ६ शिवे ७ विष्णौ ८ ब्रह्मणि ९ दिव्यमनुष्य ब्रह्मणोमानसपुत्रभेदे १० पितॄणामतिथौ च पु० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनातनः, पुं, (सना भवः । “सायञ्चिरंप्राह्ले प्रगे इति ।” ४ । ३ । २३ । इति ट्युट्युलौ तुट् च ।) विष्णुः । शिवः । ब्रह्मा । पितॄणामतिथिः । इति हेमचन्द्रः ॥ दिव्यमनुष्यः । अस्य प्रमाणं सनन्दशब्दे द्रष्टव्यम् । स च ब्रह्मणः पुत्त्रः । यथा, -- “सनत्कुमारो धर्म्मश्च सनकश्च सनातनः । सनन्दश्चापि सूर्य्यश्च येऽन्ये वा ब्रह्मणः सुताः ॥ विचक्षणा न यद्वक्तुं के वान्ये जडबुद्धयः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ३१ अध्यायः ॥ स तु जनलोकवासी । इति काशीखण्डम् ॥ वह्निपुराणमते तु तपोलोकस्थ इति भेदः । वैष्णवराजः । इति मत्स्यपुराणम् ॥
सनातनः, त्रि, (सनाभवः । सायञ्चिरमिति ट्युट्युलौ तुट् च ।) नित्यम् । इत्यमरः ॥ सुनिश्चलः । इति विश्वः ॥ (यथा, मनुः । ७ । ९८ । “एषोऽनुपस्कृतः प्रोक्तो योधधर्म्मः सनातनः । अस्माद्धर्म्मान्न च्यवेत क्षत्त्रियो घ्नन् रने रिपून् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-238-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सनातन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें