🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नित्य
nitya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निरन्तर के और नाम (1.1.81) अनवरत · अजस्र
सदा रहने वाला (3.1.71) शाश्वत · ध्रुव · सदातन · सनातन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नित्य १ वि॰ [सं॰]
१. जो सब दिन रहे । जिसका कभी नाश न हो । शाश्वत । अविनाशी । त्रिकालव्यापी । उत्पत्ति और विनाशरहित । जैसे,—ईश्वर नित्य है । विशेष— न्याय मत से परामाणु नित्य हैं । सांख्य मत से पुरु ष और प्रकृति दोनों नित्य है । वेदांत इन सबका खंडन करके केवल ब्रह्म के नित्य कहता है ।
२. प्रतिदिन का । रोज का । जैसे, नित्यकर्म ।
नित्य २ अव्य॰
१. प्रतिदिन । रोज रोज । जैसे— वह नित्य यहाँ आता है ।
२. सदा । सर्वदा । अनवरत । हमेशा ।
नित्य ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] सागर । समुद्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नित्य mf(आ)n. (fr. नि; cf. नि-ज) innate, native, MBh. iii, 13941
one's own (opp. to अरण), RV.
continual, perpetual, eternal, RV. &c. &c.
ifc. constantly dwelling or engaged in, intent upon, devoted or used to (cf. तपो-न्˚, धर्म-न्˚, ध्यान-न्˚, शस्त्र-न्˚), Mn.; MBh. &c.
ordinary, usual, invariable, fixed, necessary, obligatory (opp. to काम्य, नैमित्तिक &c.), Br.; ŚrS.; Mn. &c. (with समास m. a compound the meaning of which is not expressed by its members when not compounded, Pāṇ. ii, 1, 3, Sch.; with स्वरित m. = जात्य, the independent Svarita, TPrāt. ii, 8)
नित्य m. the sea, ocean, L.
नित्य n. constant and indispensable rite or act, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (547,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नित्य a. [नियमेन नियतं वा भवं नि-त्यप्; cf. P. IV. 2. 104 Vārt.] 1 (a) Continual, perpetual, constant, ever-lasting, eternal, uninterrupted; यदि नित्यमनित्येन लभ्यते H. 1. 48; नित्यज्योत्स्नाः प्रतिहतमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः Me. (regarded by Malli. as [] an interpolation); Ms. 2. 206. (b) Imperishable, indestructible; पृथिवी द्विविधा नित्याऽनित्या च Tarka K. --2 Invariable, regular, fixed, not optional, regularly prescribed (opp. काम्य). --3 Necessary, obligatory, essential. --4 Ordinary, usual (opp. नैमित्तिक). --5 (At the end of comp.) Constantly dwelling in, perpetually engaged in or busy with; जाह्नवीतीर˚, अरण्य˚, आदान˚, ध्यान˚ &c. --त्यः The ocean. --त्या An epithet of the goddess Durgā. --त्यं An indispensable or inevitable act. --त्यं ind. Daily, constantly, always, ever, perpetually, eternally. --Comp. --अनध्यायः invariable suspension of Vedic studies; Ms. 4. 107. --अनित्य a. eternal and perishable. --ऋतु a. regularly recurring at the seasons. --कर्मन् n., --कृत्यं, --क्रिया any daily and necessary rite, a constant act or duty, as the five daily yajṇas. --गतिः air, wind. --दानं daily alms-giving. --नियमः an invariable rule. --नैमित्तिकं an occasional act regularly recurring, or any ceremony constantly performed to accomplish a particular object, (e. g. a पर्वश्राद्ध). --प्रलयः sleep. --मुक्तः the Supreme spirit. --यौवना (ever youthful) an epithet of Draupadī. --शंकित a. perpetually alarmed, ever suspicious. --समासः ‘a necessary compound’, a compound the meaning of which cannot be expressed by its constituent members used separately (the separate ideas having merged in one); e. g. जमदग्नि, जयद्रथ &c.; इवेन नित्यसमासः &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0621-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नित्य त्रि० नियमेन नियतं वा भवं नि + त्यप् । १ सतते अमरः । अहरहः क्रियामाणत्वेन २ विधिबोधिते ३ प्र- त्यवायसाधनाभावप्रतियोगिनि कर्मणि यथा अहरहः सन्ध्यामुपासीतेति अत्र सन्ध्याभावे प्रत्यवायसाधनत्व- बोधः । ४ अविच्छिन्नपरम्पराके च यथा वर्णा नित्याः । ५ उत्पत्तिविनाशरहिते ६ शाश्वते कालत्रयस्थे वस्तुनि च त्रि० ७ ससुद्रे पु० राजनि० । शास्त्रबोधितसदातन- कर्त्तव्यताकं च नित्यं तद्बोधकं ति० त० समाहृत्योक्तं यथा “नित्यं १ सदा ३ यावदायु ३ र्न कदाचिदति- क्रमेत् ४ । उपेत्यातिक्रमे दोषश्रुतेरत्यागदर्शनात् । फला- श्रुतेर्वीप्सया च तन्नित्यमिह कीर्त्तितम्” । अत्र पूर्वा- र्द्धोक्तार्थकशब्दाः स्वान्वितपदार्थस्य नित्यत्वबोधकाः । उत्तरश्लोकबोध्यार्थास्तु परम्परया नित्यतासमर्पका इति भेदः “तस्मादस्मिन् सदायुक्तो नित्यं स्यादात्मवाय् द्विजः” “विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु” मनुः नित्यत्वञ्च ध्वंसाप्रतियोगित्वे सति प्रागभावाप्रतियोगि- त्वम् तेन उत्पत्तिविनाशशून्यत्वात् कालत्रयस्थत्वं गम्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4061,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नित्यं, क्ली, (नियमेन भवम् । नि + “अव्ययात् त्यप् ।” ४ । २ । १०४ । इति त्यप् ।) निरन्तरक्रिया- वचनम् । तत्पर्य्यायः । सततम् २ अनारतम् ३ अश्रान्तम् ४ सन्ततम् ५ अविरतम् ६ अनि- शम् ७ अनवरतम् ८ अजस्रम् ९ । इत्यमरः । १ । १ । ६९ ॥ प्रसक्तम् १० आसक्तम् ११ अल- द्धम् १२ । इति जटाधरः ॥ तद्बति, त्रि । इत्य- मरः ॥ प्रत्यवायजनकीभूताभावप्रतियोगि । यथा एकादश्यामुपोषणं नित्यम् । ध्वंसप्राग- भावाप्रतियोगि । यथा, गगनं नित्यम् । अह- रहर्ज्जायमानम् । यथा, नित्यं क्रीडन्ति कुमाराः । अहरहःक्रियमाणत्वेन विधिबोधि- तम् । यथा, स्नानतर्पणादिकं नित्यम् । अन- वच्छिन्नपरम्पराकः । यथा, वर्णा नित्याः ॥
नित्यः, त्रि, (नियमेन भवः । नि + “अव्ययात् त्यप् ।” ४ । २ । १०४ । इत्यत्र “त्यप् नेर्घ्रुव इति वक्तव्यम् ।” इति वार्त्तिकोक्त्या त्यप् ।) काल- त्रयव्यापी । तत्पर्य्यायः । शाश्वतः २ ध्रुवः ३ सदातनः ४ सनातनः ५ । इत्यमरः । ३ । १ । ७२ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १०० । २ । “दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् । नित्यान्यासन् महासत्त्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे ॥”) समुद्रे, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-878-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नित्य" आता है (42)
सदा नित्य । हमेशा । सर्वदासना हमेशा । सर्वदा । नित्यअक्षर अच्युत । स्थिर । अविनाशी । नित्यशाश्वत जो सदा स्थायी रहे । कभी नष्ट न होनेवाला । नित्यअपरिशेष जिसका परिशेष या नाश न हो । पूर्ण । अनंत । अविनाशी । नित्यशाश्वतिक स्थायी । नित्य । शाश्वतअखय पु वि॰ जिसका क्षय न हो । न छीजनेवाला । अविनाशी । नित्य । चिरस्थायीअखीन पु विं॰ न छीजनेवाला । न घटनेवाला । चिरस्थायी । अविनाशी । नित्य । स्थिरनिसघोस पु † क्रि॰ वि॰ रात दिन । नित्य । सदापाइंदा अनश्वर । स्थायी । नित्य । सदा रहनेवाला । यौ॰—पाइंदाबाद = एक आशीर्वाक्य…पायंदा अविनाशी । स्थायी । नित्यबेनागा बिना नागा डाले । निरंतर । लगातार । नित्यरोजाना प्रति दिन । हर रोज । नित्यसास्वत शाश्वत । अमर । नित्यअनंतवान नित्य । जिसकी सीमा न होनिसिवासर पु क्रि॰ वि॰ रातदिन । सदा । सर्वदा । नित्यरोजमर्रा प्रतिदिन । हर रोज । नित्यइस्तमरारी सब दिन रहनेवाला । जिस में कुछ अदल न हो । नित्य । अविच्छिन्न । यौ.— इस्…अकालमूर्ति पुरुष जिसकी स्थापना काल या समय में न हो सके । नित्य । अविनाशीअकृत बिना किया हुआ । असंपादितअनंत जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपारविभु जो सर्वत्र वर्तमान हो । जो सब मूर्त पदार्थों में रम रहा हो । जिससे कोई…अनारत निरंतर । अनवरतअविरत विरामशून्य । निरंतरअव्यय जो विकार को प्राप्त न हो । सदा एकरस रहनेवाला । अक्षयध्रुव सदा एक ही स्थान पर रहनेवाला । इधर उधर न हटनेवाला । स्थिर ।अचलअच्युत जो गिरा न होअयोनि जो उत्पन्न न हुआ हो । अजन्माअतिसर्ग अभिलाषा पूर्ण करना । देनाअटल जो न टले । जो न डिगे । स्थिर । निश्चल । उ.—तुलसीस पवन नंदन अटल क्रुद्ध…अहर्निश रातदिनअविच्युत जो अपने स्थान से च्युत न हुआ हो । अच्युतअविगत जो विगत म हो । जो जाना न जायकल्पातीत जैनियों के शास्त्रों के अनुसार देवताओं का एक गण । विशेष— यह वैमानिक दे…अपरिवर्त्तनीय जो परिवर्तन के योग्य न हो । जो बदल न सकेनतर पु † ^१ क्रि॰ वि॰ दे॰ 'नतरु'रोज पु ^१ संज्ञा पुं॰अजन्मा जन्मरहित । जिसका जन्म न हुआ हो । जो जन्म के बंधन में न आवे । अनादि । न…अविनाशी जिसका विनाश न हो । अक्षय । अक्षरनिसिदिन पु क्रि॰ वि॰अव्यभिचारी जो किसी प्रतिकूल कारण से हटे नहीं । अनुकूलपूर्णदर्शन सर्वदर्शन संग्रह के अनुसार वह दर्शन जिसके प्रवर्तक पूर्णप्रज्ञ या मध्य…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें