🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:21:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनंत
anaṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनंत १ वि॰ [सं॰ अनन्त]
१. जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपार ।
२. बहुत अधिक । असंख्य । अनेक ।
३. अविनाशी । नित्य ।
अनंत २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. शेषनाग ।
३. लक्ष्मणा । ।
४. बल- राम ।
५. आकाश॰
६. जैनों के एक तीथँकर का नाम ।
७. अभ्रक ।
८. एक गहना जो बाहु में पहना जाता है । ९ । एक सुत का गंड़ा जो चौदह सूत एकत्र कर उससें चौदह गांठ देकर बनाया जाता है । इसे भादों सुदी चतुर्दशी या अनंतव्रत के दिन पूजित कर बाहु में पहनते है ।
१०. अनंतचतुर्दशी का व्रत ।
११. रामानुजाचार्य के एक शिष्य का नाम ।
१२. विष्णु का शंख (को॰) ।
१३. कुष्णा (को॰) । १४ । . शिव (को॰) ।
१५. रुद्र (को॰) ।१६सीमाहीनता । अंतहीनता(को॰) ।
१७. नियत्व (को॰) ।
१८. मोक्ष (को॰) ।
१९. वासुकि (को॰) ।
२०. बादल (को॰) ।
२१. सिंदुवार (को॰) ।
२२. अभ्रक । अबरक (को॰) ।
२३. श्रवण नक्षत्र (को॰) ।
२४. ब्रह्मा (के॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अन्त mf(आ)n. endless, boundless, eternal, infinite
अन्-अन्त (अस्), m. N. of Viṣṇu
of Śeṣa (the snake-god)
of Śeṣa's brother Vāsuki
of Kṛṣṇa
of his brother Baladeva
of Śiva
of Rudra
of one of the Viśva-devas
of the 14th Arhat, &c.
the plant Sinduvāra, Vitex Trifolia
Talc
the 23rd lunar asterism, Śravaṇa
a silken cord (tied round the right arm at a particular festival)
the letter आ
a periodic decimal fraction?
अन्-अन्त (अम्), n. the sky, atmosphere
Talc.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (25,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनंत a. [नास्ति अंतो यस्य] Endless, infinite, eternal, boundless, inexhaustible; ˚रत्नप्रभवस्य यस्य Ku. 1. 3. --तः 1 N. of Viṣṇu; गंधर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरगचारणाः । नांतं गुणानां जानंति ( नास्यांतमधिगच्छंति) तेनानंतोऽयमुच्यते ॥; also of Viṣṇu's couch, the serpent Śeṣa; of Kṛṣṇa and his brother; of Śiva, the 14th Arhat; Vāsuki, the lord of serpents. --2 A cloud. --3 Talc. --4 N. of a plant (सिंदुवार) Vitex Trifolia. --5 The 23rd asterism श्रवण. --6 A silken cord with 14 knots tied round the right arm on the अनंतचतुर्दशी day. --7 The letter आ. --ता 1 The earth (the endless). --2 The number one. --3 N. of various females; of Pārvatī. --4 N. of various plants; शारिवा, अनंतमूल (a very medicinal plant) दूर्वा, आमलकी, गुडूची, अग्निमंथ, कणा, लांगली, दुरालभा, हरीतकी, अग्निशिखा, श्यामलता, पिप्पली. --ती A small silken cord tied round the left arm of a woman. --तं 1 The sky, atmosphere. --2 Infinity, eternity. --3 Absolution, final beatitude; तदनंताय कल्पते Pt. 2. 72. --4 The supreme spirit, Brahma (परब्रह्म); सत्यं ज्ञानमनंतंब्रह्मेति श्रुतिः । न व्यापित्वाद्देशतोंऽतो नित्यत्वान्नापि कालतः । न वस्तुतोऽपि सर्वात्म्यादानंत्यं ब्रह्मणि त्रिधा ॥ --Comp. --आत्मन् m. the Supreme spirit. --कर a. magnifying to any extent; P. III. 2. 21. --ग a. moving for ever. --गुण a. [] possessed of endless merits; of countless or infinite number; प्लवंगानामनंतगुणतैधते Mv. 6. 55. --चतुर्दशी, --˚व्रतं [अनंतस्य आराधनं यस्यां सा चतुर्दशी] the 14th day of the bright half of Bhādrapada when Ananta is worshipped. --जित् (अनंतानि भूतानि जितवान्) {1} N. of Vāsudeva, the conqueror of all. {2} N. of an Arhat deity. --तान a. of endless width, extensive. --तीर्थकृत् m. {1} one who visits many places of pilgrimage. {2} a Jaina deity. --तृतीया the third day of the bright half of भाद्रपद, मार्गशीर्ष or वैशाख; नभस्ये वाथ वैशाखे मार्गशीर्षेऽथवा पुनः । शुक्लपक्षतृतीयायां… उक्तानंततृतीयैषा सुतानंदफलप्रदा. --दृष्टिः [अनंता दृष्टयो नेत्राणि यस्य] N. of Śiva, or of Indra. --देवः [अनंतोदेव इव] {1} the serpent Śeṣa. {2} [अनंते दीव्यति; दिव्-अच्] N. of Nārāyaṇa who sleeps on Śeṣa. --पार a. of endless width, boundless; ˚रं किल शब्दशास्त्रं Pt. 1. --मायिन् a. of endless tricks, endlessly deceitful. --मूलः a medicinal plant; (शारिवा). --राशिः an infinite quantity. --रूप a. of innumerable forms or shapes; epithet of Viṣṇu. --वातः a disease of the head, resembling tetanus. --विजयः [अनंतान् विजयते ध्वनिद्वारा अनेन] N. of Yudhiṣṭhira's conchshell Bg. 1. 16 --वीर्यः N. of the 23rd Jaina Arhat of a future age. --व्रतं see अनंतचतुर्दशी above. --शक्ति a. of boundless power, omnipotent, epithet of the Supreme Being. --शयनं Travancore; Śrīraṅgapaṭṭaṇa (?) --शीर्ष N. of Viṣṇu or the Supreme Being. --(र्षा) N. of the wife of Vāsuki. --शुष्म a. Ved. possessing endless strength; endlessly blowing. --श्री a. of boundless magnificence, an epithet of the Supreme Being.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0056-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्त पु० नास्ति अन्तः गुणानां यस्य ब० । “गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरगचारणाः । नान्तं गुणानां जानन्ति तेना- नन्तोऽयमुच्यते” इत्युक्तलक्षणे विष्णौ, अनन्त! “संसार- महासमुद्रे मग्नान् समभ्युद्धर वासुदेव!” इति भविष्य- पुरा० । “विष्णुर्वीरोऽनन्त” इति विष्णुस० । मेघे । बहुशीर्ष कत्वादपरिच्छिन्ने शेषनागे, तदवतारे बलभद्रे च । अन्तः परिच्छेदः देशतः कालतः वस्तुतश्च नास्ति यस्य । तस्मिन् परब्रह्मणि न० “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति” श्रुतिः । “न व्यापित्वाद्देशतोऽन्तो नित्यत्वान्नापि कालतः । न वस्तु- तोऽपि सर्वात्म्यादानन्त्यं ब्रह्मणि त्रिधा । देशकालान्य- वस्तूनां कल्पितत्वाच्च मायया । न देशादिकृतोऽन्तीऽस्ति [] ब्रह्मानन्तं ततः स्फुटमिति” पञ्चदशी । आकाशे च । बहुविस्तारवति सिन्दुवारवृक्षे पु० । अवधिशून्ये, इयत्ता- शून्ये वस्तुमात्रे, सकले च त्रि० “अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्येति” कुमा० । जिनभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्तं, क्ली, (नास्ति अन्तः सीमा यस्य तत् ।) आकाशं । इत्यमरः ॥ अभ्रकं । इति राज- निर्घण्टः ॥
अनन्तः, पुं, (नास्ति अन्तः विनाशो यस्य सः, तथाहि भागवते “लोके नष्टे द्विपरार्द्धावसाने भवानेकः शिष्यते शेषसंज्ञः” ।) विष्णुः । इति मेदिनी ॥ बल- देवः । अनन्तजिन्नाम जिनः । इति हेमचन्द्रः ॥ शेषनागः । इत्यमरः ॥ वासुकिः । इति शब्द- माला ॥ सिन्दुवारवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
अनन्तः, त्रि, (नास्ति अन्तः सीमा विनाशो वा यस्य सः ।) अन्तरहितः । अनवधिः । अशेषः । असीमः । इत्यमरो मेदिनी च ॥ (यथा कुमार- सम्भवे । -- “अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-041-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनंत" आता है (17)
अपार जिसका पार न हो । सीमारहित । असीम । अनंत । बेहदकाद्रवेय शेष, अनंत, वासुकी, तक्षक आदि सर्प जो कद्रु से उत्पन्न माने जाते हैंअपरिशेष जिसका परिशेष या नाश न हो । पूर्ण । अनंत । अविनाशी । नित्यअप्रमेय जो नापा न जा सके । अपरिमित । अपार । अनंतनांत अनंत । अंतहीनअंहद पु वि॰ जिसकी हद न हो । असीम । अनंत । अनहदबिअत † वि॰ जिसका अंत न हो । अनंतशतशत सैकड़ों । अनंतविहाई † संज्ञा पुं॰ आकाश । व्योम । अनंतअशेष शेषरहित । पुरा । समुचा । सब । तमामअदभ्र बहुत । अधिक । ज्यादाअनित पु वि॰असीम सीमारहित । बेहदअकूल जिसका किनारा या ओर छोर न होअछेह पु वि॰अ संस्कृत और हिंदी वर्णमाला का पहला अक्षर । इसका उच्चारण कंठ से होता है …औ संस्कुत वर्णमाला का चौदहवाँ और हिंदी वर्णमाला का ग्यारहबाँ स्वर वर्ण ।…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें