🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:16:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनंत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनंत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनंत

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनंत
अनंत
anaṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनंत १ वि॰ [सं॰ अनन्त]
१. जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपार ।
२. बहुत अधिक । असंख्य । अनेक ।
३. अविनाशी । नित्य ।
अनंत २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. शेषनाग ।
३. लक्ष्मणा । ।
४. बल- राम ।
५. आकाश॰
६. जैनों के एक तीथँकर का नाम ।
७. अभ्रक ।
८. एक गहना जो बाहु में पहना जाता है । ९ । एक सुत का गंड़ा जो चौदह सूत एकत्र कर उससें चौदह गांठ देकर बनाया जाता है । इसे भादों सुदी चतुर्दशी या अनंतव्रत के दिन पूजित कर बाहु में पहनते है ।
१०. अनंतचतुर्दशी का व्रत ।
११. रामानुजाचार्य के एक शिष्य का नाम ।
१२. विष्णु का शंख (को॰) ।
१३. कुष्णा (को॰) । १४ । . शिव (को॰) ।
१५. रुद्र (को॰) ।१६सीमाहीनता । अंतहीनता(को॰) ।
१७. नियत्व (को॰) ।
१८. मोक्ष (को॰) ।
१९. वासुकि (को॰) ।
२०. बादल (को॰) ।
२१. सिंदुवार (को॰) ।
२२. अभ्रक । अबरक (को॰) ।
२३. श्रवण नक्षत्र (को॰) ।
२४. ब्रह्मा (के॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अन्त mf(आ)n. endless, boundless, eternal, infinite
अन्-अन्त (अस्), m. N. of Viṣṇu
of Śeṣa (the snake-god)
of Śeṣa's brother Vāsuki
of Kṛṣṇa
of his brother Baladeva
of Śiva
of Rudra
of one of the Viśva-devas
of the 14th Arhat, &c.
the plant Sinduvāra, Vitex Trifolia
Talc
the 23rd lunar asterism, Śravaṇa
a silken cord (tied round the right arm at a particular festival)
the letter आ
a periodic decimal fraction?
अन्-अन्त (अम्), n. the sky, atmosphere
Talc.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (25,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनंत a. [नास्ति अंतो यस्य] Endless, infinite, eternal, boundless, inexhaustible; ˚रत्नप्रभवस्य यस्य Ku. 1. 3. --तः 1 N. of Viṣṇu; गंधर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरगचारणाः । नांतं गुणानां जानंति ( नास्यांतमधिगच्छंति) तेनानंतोऽयमुच्यते ॥; also of Viṣṇu's couch, the serpent Śeṣa; of Kṛṣṇa and his brother; of Śiva, the 14th Arhat; Vāsuki, the lord of serpents. --2 A cloud. --3 Talc. --4 N. of a plant (सिंदुवार) Vitex Trifolia. --5 The 23rd asterism श्रवण. --6 A silken cord with 14 knots tied round the right arm on the अनंतचतुर्दशी day. --7 The letter आ. --ता 1 The earth (the endless). --2 The number one. --3 N. of various females; of Pārvatī. --4 N. of various plants; शारिवा, अनंतमूल (a very medicinal plant) दूर्वा, आमलकी, गुडूची, अग्निमंथ, कणा, लांगली, दुरालभा, हरीतकी, अग्निशिखा, श्यामलता, पिप्पली. --ती A small silken cord tied round the left arm of a woman. --तं 1 The sky, atmosphere. --2 Infinity, eternity. --3 Absolution, final beatitude; तदनंताय कल्पते Pt. 2. 72. --4 The supreme spirit, Brahma (परब्रह्म); सत्यं ज्ञानमनंतंब्रह्मेति श्रुतिः । न व्यापित्वाद्देशतोंऽतो नित्यत्वान्नापि कालतः । न वस्तुतोऽपि सर्वात्म्यादानंत्यं ब्रह्मणि त्रिधा ॥ --Comp. --आत्मन् m. the Supreme spirit. --कर a. magnifying to any extent; P. III. 2. 21. --ग a. moving for ever. --गुण a. [] possessed of endless merits; of countless or infinite number; प्लवंगानामनंतगुणतैधते Mv. 6. 55. --चतुर्दशी, --˚व्रतं [अनंतस्य आराधनं यस्यां सा चतुर्दशी] the 14th day of the bright half of Bhādrapada when Ananta is worshipped. --जित् (अनंतानि भूतानि जितवान्) {1} N. of Vāsudeva, the conqueror of all. {2} N. of an Arhat deity. --तान a. of endless width, extensive. --तीर्थकृत् m. {1} one who visits many places of pilgrimage. {2} a Jaina deity. --तृतीया the third day of the bright half of भाद्रपद, मार्गशीर्ष or वैशाख; नभस्ये वाथ वैशाखे मार्गशीर्षेऽथवा पुनः । शुक्लपक्षतृतीयायां… उक्तानंततृतीयैषा सुतानंदफलप्रदा. --दृष्टिः [अनंता दृष्टयो नेत्राणि यस्य] N. of Śiva, or of Indra. --देवः [अनंतोदेव इव] {1} the serpent Śeṣa. {2} [अनंते दीव्यति; दिव्-अच्] N. of Nārāyaṇa who sleeps on Śeṣa. --पार a. of endless width, boundless; ˚रं किल शब्दशास्त्रं Pt. 1. --मायिन् a. of endless tricks, endlessly deceitful. --मूलः a medicinal plant; (शारिवा). --राशिः an infinite quantity. --रूप a. of innumerable forms or shapes; epithet of Viṣṇu. --वातः a disease of the head, resembling tetanus. --विजयः [अनंतान् विजयते ध्वनिद्वारा अनेन] N. of Yudhiṣṭhira's conchshell Bg. 1. 16 --वीर्यः N. of the 23rd Jaina Arhat of a future age. --व्रतं see अनंतचतुर्दशी above. --शक्ति a. of boundless power, omnipotent, epithet of the Supreme Being. --शयनं Travancore; Śrīraṅgapaṭṭaṇa (?) --शीर्ष N. of Viṣṇu or the Supreme Being. --(र्षा) N. of the wife of Vāsuki. --शुष्म a. Ved. possessing endless strength; endlessly blowing. --श्री a. of boundless magnificence, an epithet of the Supreme Being.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0056-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्त पु० नास्ति अन्तः गुणानां यस्य ब० । “गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरगचारणाः । नान्तं गुणानां जानन्ति तेना- नन्तोऽयमुच्यते” इत्युक्तलक्षणे विष्णौ, अनन्त! “संसार- महासमुद्रे मग्नान् समभ्युद्धर वासुदेव!” इति भविष्य- पुरा० । “विष्णुर्वीरोऽनन्त” इति विष्णुस० । मेघे । बहुशीर्ष कत्वादपरिच्छिन्ने शेषनागे, तदवतारे बलभद्रे च । अन्तः परिच्छेदः देशतः कालतः वस्तुतश्च नास्ति यस्य । तस्मिन् परब्रह्मणि न० “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति” श्रुतिः । “न व्यापित्वाद्देशतोऽन्तो नित्यत्वान्नापि कालतः । न वस्तु- तोऽपि सर्वात्म्यादानन्त्यं ब्रह्मणि त्रिधा । देशकालान्य- वस्तूनां कल्पितत्वाच्च मायया । न देशादिकृतोऽन्तीऽस्ति [] ब्रह्मानन्तं ततः स्फुटमिति” पञ्चदशी । आकाशे च । बहुविस्तारवति सिन्दुवारवृक्षे पु० । अवधिशून्ये, इयत्ता- शून्ये वस्तुमात्रे, सकले च त्रि० “अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्येति” कुमा० । जिनभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्तं, क्ली, (नास्ति अन्तः सीमा यस्य तत् ।) आकाशं । इत्यमरः ॥ अभ्रकं । इति राज- निर्घण्टः ॥
अनन्तः, पुं, (नास्ति अन्तः विनाशो यस्य सः, तथाहि भागवते “लोके नष्टे द्विपरार्द्धावसाने भवानेकः शिष्यते शेषसंज्ञः” ।) विष्णुः । इति मेदिनी ॥ बल- देवः । अनन्तजिन्नाम जिनः । इति हेमचन्द्रः ॥ शेषनागः । इत्यमरः ॥ वासुकिः । इति शब्द- माला ॥ सिन्दुवारवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
अनन्तः, त्रि, (नास्ति अन्तः सीमा विनाशो वा यस्य सः ।) अन्तरहितः । अनवधिः । अशेषः । असीमः । इत्यमरो मेदिनी च ॥ (यथा कुमार- सम्भवे । -- “अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-041-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनंत" आता है (17)
अपार जिसका पार न हो । सीमारहित । असीम । अनंत । बेहदकाद्रवेय शेष, अनंत, वासुकी, तक्षक आदि सर्प जो कद्रु से उत्पन्न माने जाते हैंअपरिशेष जिसका परिशेष या नाश न हो । पूर्ण । अनंत । अविनाशी । नित्यअप्रमेय जो नापा न जा सके । अपरिमित । अपार । अनंतनांत अनंत । अंतहीनअंहद पु वि॰ जिसकी हद न हो । असीम । अनंत । अनहदबिअत † वि॰ जिसका अंत न हो । अनंतशतशत सैकड़ों । अनंतविहाई † संज्ञा पुं॰ आकाश । व्योम । अनंतअशेष शेषरहित । पुरा । समुचा । सब । तमामअदभ्र बहुत । अधिक । ज्यादाअनित पु वि॰असीम सीमारहित । बेहदअकूल जिसका किनारा या ओर छोर न होअछेह पु वि॰अ संस्कृत और हिंदी वर्णमाला का पहला अक्षर । इसका उच्चारण कंठ से होता है …औ संस्कुत वर्णमाला का चौदहवाँ और हिंदी वर्णमाला का ग्यारहबाँ स्वर वर्ण ।…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनंतउमा-कोश अनंत: जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपार 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनंत 📚 ➤ जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपार उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनंत 📚जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें