🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:45:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनंतर
anaṃtara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनंतर १ क्रि॰ वि॰ [सं॰ अनन्तर]
१. पीछे । ठीक बाद । उपरांत । बाद ।
२. निरंतर । लगातार ।
अनंतर २ वि॰
१. अंतररहित । निकटस्थ । पट्टीदार ।
२. अखंड़ित ।
३. अपने वर्ण से ठीक बादवाले वर्ण का (को॰) । यौ.—अनन्तरज । अनन्तरजात ।
अनंतर ३ संज्ञा पुं॰
१. समीपता । निकटता । अंतर का आभाव ।
२. ब्रह्म । परमात्मा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अन्तर mf(आ)n. having no interior
having no interstice or interval or pause
uninterrupted, unbroken
continuous
immediately adjoining, contiguous
next of kin, &c.
compact, close
अन्-अन्तर (अस्), m. a neighbouring rival, a rival neighbour
अन्-अन्तर m. (also) the next (younger) brother after (abl.), MBh.
अन्-अन्तर (अम्), n. contiguousness
अन्-अन्तर n. Brahma or the supreme soul (as being of one entire essence)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (25,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनंतर a. [नास्ति अंतरं व्यवधानं, मध्यः, अवकाशः &c. यस्य] 1 Having no interior or interior space, limitless; तदेतत् ब्रह्म अपूर्वमनंतरं अबाह्यं. --2 Having no interval or interstice or pause (of space or time); compact, [] close; हलोऽनंतराः संयोगः P. I. 1. 7, See संयोग. --3 (a) Contiguous, neighbouring, adjoining; अनयत् प्रभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपतीननंतरान् R. 8. 19; भारतवर्षादुत्तरेण अनंतरे किंपुरुषनाम्नि वर्षे K. 136; immediately adjoining; Ki. 2. 53, R. 7. 21; not distant from (with abl.); आत्मनोनंतरममात्यपदं ग्राहितः Mu. 4; ब्रह्मावर्तादनंतरः Ms. 2. 19 (Kull. अनंतरः किंचिदूनः); अरेः अनंतरं मित्रं 7. 158; or in comp; विषयानंतरो राजा शत्रुः Ak. who is an immediate neighbour. --4 Immediately before or after; तदिदं क्रियतामनंतरं भवता बंधुजनप्रयोजनं Ku. 4. 32 soon after, just afterwards; अनंतरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः Chand. M. having characteristics mentioned just before. --5 Following, coming close upon (in comp); शंखस्वनानंतरपुष्पवृष्टि Ku. 1. 23; 2. 53; ˚करणीयं Ś. 4 the next duty, what should be done next. --6 Belonging to the caste immediately following; पुत्रा येऽनतरस्त्रीजाः Ms. 10. 14. --7 Uninterrupted, unbroken, continuous. --रं [न. त.] 1 Contiguity, proximity; अनंतरविहिते चास्यासने K. 93. --2 Brahma, the supreme soul (as being of one entire essence). --रं ind. [Strictly it is acc. of time कालात्यंतसंयोगः; नास्ति अंतरं यथा स्यात्तथा] 1 Immediately after, afterwards. --2 (With a prepositional force) After (with abl.); पुराणपत्रापगमादनंतरं R. 3. 7; त्यागाच्छांतिरनंतरं Bg. 12. 12.; गोदानविधेरनंतरं R. 3. 33, 36.; 2. 71; स्वामिनोनंतरं भृत्याः Pt. 1.; rarely with gen.; अंगदं चाधिरूढस्तु लक्ष्मणोऽनंतरं मम Rām.; or in comp.; घनोदयः प्राक् तदनंतरं पयः Ś. 7. 30.; R. 4. 2.; Ms. 3. 252, Y. 2. 41; वचनानंतरमेव K. 78 immediately after those words. --Comp. --जः or जा [अनंतरस्या अनंतरवर्णाया मातुः जायते] the child of a Kṣatriyā or Vaiśyā mother, by a father belonging to the caste immediately above the mother's, Ms. 10. 4. {2} born immediately before or after; a younger or elder brother. --(जा) a younger or elder sister; अनुष्ठितानंतरजाविवाहः R. 7. 32.; so ˚जात.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0056-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्तर त्रि० नास्ति अन्तरं व्यवधानं यत्र । अव्यवहिते, व्यवधानञ्च द्विविधं दैशिकं कालिकञ्च । तत्र दैशिके “विष- यानन्तरो राजा शत्रु” रित्यमरः । “एष ब्रह्मर्षिदेशो वै आर्य्यावर्त्तादनन्तर” इति मनुः । कालिके । “तदिद क्रियतामनन्तरं भवता बन्धजनप्रयोजनमिति” कुमा० । “पितुरनन्तरमुत्तरकोशलामिति” रघुः । कालिकमपि द्विविधं पूर्व्वापरकालकृतव्यवधानभेदात् उत्तरकालकृतमुक्तोदारणे “अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजावित्यत्र” पूर्व्वकालावधिकृतम् । मध्यशून्ये, अवकाशशून्ये, अवधिशून्ये च । “तदेतद्ब्रह्मा- पूर्व्वमनपरमनन्तरमवाह्यमिति” स यथा “सैन्धवघनोऽन- न्तरोऽवाह्य” इति च वृ० उ० । अव्यवहितकाले । “पुराण- पत्रापगमादनन्तरं--लतेव सन्नद्धमनोज्ञपल्लवा” इति रघुः । तत्र व्याप्तौ द्वितीया । तत्कालवृत्तिसंनहनक्रिया- विशेषणतया क्लीवत्वादि । एवमन्यत्र एवञ्च एतस्य क्लीवो- क्तिरर्वाचीनानां प्रामादिकी । एतेन अनन्तरस्याभावः अभा वार्थेऽव्ययीभाव इत्याशयेन मान्तत्वकल्पनमपि तत्तदुदा- हरणेषु अनन्वयादुपेक्ष्यमेव । उक्तोदाहरणेषु “अथास्य [] गोदानविधेरनन्तरमिति” “अनन्तरं भर्त्तुरुपस्थितो- दयेति” च रघौ “योगाच्छान्तिरनन्तरमित्यादौ” च व्यव- धानाभावार्थकत्वे समभिव्याहृतपदार्थानां हि नान्वयः तस्य देशकालादिबोधकत्वाभावेन व्याप्त्यर्थे द्वितीयाया अप्यस म्भवः । अतः बहुव्रीहिबलात् कालबोधकतया उक्तोदा- हरणादिषु व्याप्त्यर्थे द्वितीयेति बोध्यम् । न० त० । अन्तर- भिन्ने त्रि० तस्य अपुरि सर्व्वनामता । अनन्तरे भवः गहा० छ । अनन्तरीयः अविलम्बभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्तरं, त्रि, (नास्ति अन्तरमवकाशो यस्य तत् ।) अनवकाशं । अन्तररहितं । तत्पर्य्यायः ॥ अव्य- वहितं २ संसक्तं ३ अपटान्तरं ४ । इति हेम- चन्द्रः ॥ पश्चादर्थे क्ली ॥ (पश्चात् । ततःपरं । यथा रघुवंशे, -- “पितुरनन्तरमुत्तरकोशलान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-041-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनंतर" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें