🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:27:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुपद
anupada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अनुपद' (नपुं॰ और अव्यय भी) (3.1.77)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुपद १ क्रि॰ वि॰ [सं॰]
१. पीछे पीछे । कदम ब कदम । उ॰— वधू उर्मिला अनुपद थी, देख गिरा भी गद् गद् थी ।—साकेत, पृ॰ ८४ ।
२. अनंतर । बाद ही ।
अनुपद २ वि॰ पीछे पीछे चलनेवाला । कदम ब कदम पीछे चलनेवाला । पदानुसारण करनेवाला [को॰] ।
अनुपद ३ संज्ञा
१. गीत में बार बार दोहराय जानेवाला पद । टेक ।
२. शब्दशः व्याख्या [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-पद mfn. following closely, L.
अनु-पद m. N. of a man or tribe, (g. उपकादि, q.v.)
अनु-पद n. a chorus, refrain, burden of a song or words sung again after regular intervals
N. of an Upāṅga belonging to the Sāma-veda
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (34,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुपद a. [पदान्यनुगतः] 1 Following the feet closely. --2 Following every word; ˚सूत्रं a commentary (of a Brāhmaṇa) explaining the text word for word. --दः N. of a man or tribe. --दं A chorus, burden of a song or words sung again at regular intervals. --ind. [ पदानां पश्चात्] 1 Along the feet, near the feet; अनुपदं बद्धा अनुपदीना Sk. --2 Step by step, at every step; [] Śi. 9. 78. --3 Word for word. --4 On the heels of, close behind or after, immediately after (of time or space); अनुपदमन्वेष्टा अनुपदी Sk.; गच्छतां पुरो भवंतौ । अहमप्यनुपदमागत एव Ś. 3 I shall be close behind you, just follow you; ˚दमुच्चलित एव K. 263, 264; oft. with gen. or in comp. in this sense; लक्ष्मीवाननुपदमस्य संप्रतस्थे Ki. 12. 54; (तौ) आशिषामनुपदं समस्पृशत् पाणिना R. 11. 31; अमोघाः प्रतिगृह्णंतावर्ध्यानुपदमाशिषः 1. 44, 14. 81; Śi. 14. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0073-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुपद न० अनुरूपं पदम् प्रा० समा० । अनकूलपदे अनुरूप- स्थाने “आशिषामनुपदमिति” “अर्घानुपदमाशिष” इति च रघुः । पदस्य पश्चात् अव्ययी० । पदस्य पश्चादित्यर्थे पश्चा- द्गमने च । भवादौ परिमुखा० ञ्य आनुपद्यः तत्र भवादौ त्रि० । सुप्तिङन्तं पदं तत्सदृशं ग्रन्थमधीते वेत्ति वा उक्था० ठक् । आनुपदिकः तदध्येतरि तद्वेत्तरि च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0175,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुपदं, क्ली, (अनु पश्चात् पद्यते गच्छति, अनु + पद् + पचाद्यच् ।) अनुगः । पश्चाद्गामी । इत्य मरः ॥ (व्य, पदस्य पश्चात् इति अव्ययीभावे अन्वक् । अनन्तरं । अव्यवहितोत्तरकालं । “अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्घ्यानुपदमाशिषः । आशिषामनुपदंसमस्पृशत् दर्भपाटिततलेन पाणिना” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-049-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें