🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:39:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुपद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुपद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुपद

अर्थ: - नितान्त कदम-कदम अनुसरण करता हुआ

संस्कृत: पर्याय: अन्वञ्च्, अन्वक्ष, अनुग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनुपद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनुपद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. पद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अनु + पद् + अच्
  4. पद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अनु + पद् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनुपद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुपदःअनुपदौअनुपदाः
द्वितीयाअनुपदम्अनुपदौअनुपदान्
तृतीयाअनुपदेनअनुपदाभ्याम्अनुपदैः
चतुर्थीअनुपदायअनुपदाभ्याम्अनुपदेभ्यः
पञ्चमीअनुपदात् / अनुपदाद्अनुपदाभ्याम्अनुपदेभ्यः
षष्ठीअनुपदस्यअनुपदयोःअनुपदानाम्
सप्तमीअनुपदेअनुपदयोःअनुपदेषु
सम्बोधनहे अनुपदहे अनुपदौहे अनुपदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनुपद
अनुपद
anupada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अनुपद' (नपुं॰ और अव्यय भी) (3.1.77)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुपद १ क्रि॰ वि॰ [सं॰]
१. पीछे पीछे । कदम ब कदम । उ॰— वधू उर्मिला अनुपद थी, देख गिरा भी गद् गद् थी ।—साकेत, पृ॰ ८४ ।
२. अनंतर । बाद ही ।
अनुपद २ वि॰ पीछे पीछे चलनेवाला । कदम ब कदम पीछे चलनेवाला । पदानुसारण करनेवाला [को॰] ।
अनुपद ३ संज्ञा
१. गीत में बार बार दोहराय जानेवाला पद । टेक ।
२. शब्दशः व्याख्या [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-पद mfn. following closely, L.
अनु-पद m. N. of a man or tribe, (g. उपकादि, q.v.)
अनु-पद n. a chorus, refrain, burden of a song or words sung again after regular intervals
N. of an Upāṅga belonging to the Sāma-veda
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (34,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुपद a. [पदान्यनुगतः] 1 Following the feet closely. --2 Following every word; ˚सूत्रं a commentary (of a Brāhmaṇa) explaining the text word for word. --दः N. of a man or tribe. --दं A chorus, burden of a song or words sung again at regular intervals. --ind. [ पदानां पश्चात्] 1 Along the feet, near the feet; अनुपदं बद्धा अनुपदीना Sk. --2 Step by step, at every step; [] Śi. 9. 78. --3 Word for word. --4 On the heels of, close behind or after, immediately after (of time or space); अनुपदमन्वेष्टा अनुपदी Sk.; गच्छतां पुरो भवंतौ । अहमप्यनुपदमागत एव Ś. 3 I shall be close behind you, just follow you; ˚दमुच्चलित एव K. 263, 264; oft. with gen. or in comp. in this sense; लक्ष्मीवाननुपदमस्य संप्रतस्थे Ki. 12. 54; (तौ) आशिषामनुपदं समस्पृशत् पाणिना R. 11. 31; अमोघाः प्रतिगृह्णंतावर्ध्यानुपदमाशिषः 1. 44, 14. 81; Śi. 14. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0073-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुपद न० अनुरूपं पदम् प्रा० समा० । अनकूलपदे अनुरूप- स्थाने “आशिषामनुपदमिति” “अर्घानुपदमाशिष” इति च रघुः । पदस्य पश्चात् अव्ययी० । पदस्य पश्चादित्यर्थे पश्चा- द्गमने च । भवादौ परिमुखा० ञ्य आनुपद्यः तत्र भवादौ त्रि० । सुप्तिङन्तं पदं तत्सदृशं ग्रन्थमधीते वेत्ति वा उक्था० ठक् । आनुपदिकः तदध्येतरि तद्वेत्तरि च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0175,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुपदं, क्ली, (अनु पश्चात् पद्यते गच्छति, अनु + पद् + पचाद्यच् ।) अनुगः । पश्चाद्गामी । इत्य मरः ॥ (व्य, पदस्य पश्चात् इति अव्ययीभावे अन्वक् । अनन्तरं । अव्यवहितोत्तरकालं । “अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्घ्यानुपदमाशिषः । आशिषामनुपदंसमस्पृशत् दर्भपाटिततलेन पाणिना” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-049-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुपदअनुपद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनुपद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | पद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अनु + पद् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुपद 📚 ➤ - नितान्त कदम-कदम अनुसरण करता हुआ
संस्कृत: पर्याय: अन्वञ्च्, अन्वक्ष, अनुग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनुपद 📚पीछे पीछे । कदम ब कदम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनुपद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें