🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:01:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पश्चात्
paścāt
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'पश्चात्' — पश्चिम दिशा, बाद में (3.3.258)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पश्चात् १ अव्य॰ [सं॰] पीछे । पीछे से । बाद । फिर । अनंतर । यौ॰— पश्चादुत्कि = पुन: कथन । फिर कहना । पश्चात्कृत = पीछे किया या छोड़ा हुआ । पश्चादघाट = गला । गरदन । पश्चात्ताप । पश्चादभाग = पिछला हिस्सा । पश्चिमी भाग । पश्चादभावी । पश्चादवर्ती । पश्चादवात ।
पश्चात् २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पश्चिम दिशा । प्रतीची ।
२. शेष । अंत ।
३. अधिकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पश्चात् ind. (abl. of पश्च) from behind, behind, in the rear, backwards, RV. &c. &c.
from or in the west, westwards, AV. &c. &c.
afterwards, hereafter, later, at last (pleonast. after ततस् or an ind.p.; with √ तप्, to feel pain after, regret, repent), Mn.; MBh. &c.
(as a prep. with abl. or gen.) after, behind, ib.
to the west, Up.; GṛŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (612,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पश्चात् ind. (Used by itself or with gen. or abl.) 1 From behind, from the back; पश्चाद्वद्धपुरुषमादाय Ś. 6; पश्चा दुच्चैर्भवति हरिणः स्वांगमायच्छमानः Ś. 4 v. {1} --2 Behind, backwards, towards the back (opp. पुरः); गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंरतुतं चेतः Ś. 1. 34; 3. 8. --3 After (in time or space), then, afterwards, subsequently; लध्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् Bh. 2. 60; तस्य पश्चात् ‘after him’; R. 4. 30, 12. 7, 17, 39; 16. 29; Me. 36, 44. --4 At last, lastly, finally. --5 From the west. --6 Towards the west, westward. --Comp. --कृत a. left behind, surpassed, thrown into the back-ground; पश्चात्कृताः स्निग्धजनाशिषोपि Ku. 7. 28; R. 17. 18. तापः repentance, contrition; ˚पं कृ to repent. --बातः a west wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0688-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पश्चात् अव्य० अपर + प्रथमापञ्चमीसपम्यर्थे आति पश्चादेशः । १ प्रमाद्यर्थवृत्तेरपरशब्दस्यार्थे २ चरमे ३ अधिकारे च मेदि० । ततो भवार्थे त्यक् । पाश्चात्त्य पश्चाद्भवे त्रि० स्वार्थे तातिल् पश्चात्तात् तदर्थे अव्य० ऋ० ७ । ७३ । ५
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4281,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पश्चात्, व्य, (अपरस्मिन् अपरस्मात् अपरो वा वसति आगतो रमणीयं वा । “पश्चात् ।” ५ । ३ । ३२ । इति अपरस्य पश्चभाव आतिश्च प्रत्ययोऽस्तातेर्विषये ।) प्रतीची । चरमम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २४२ ॥ (यथा, रघुः । ४ । ३० । “प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतुस्कन्धेव चा चमूः ॥”) अधिकारः । इति मेदिनी । ते, ३१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-087-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पश्चात्" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬