🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:49:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपार
apāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपार १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका पार न हो । सीमारहित । असीम । अनंत । बेहद । उ॰—एक दिन सहसा सिंधु अपार । लगा टकराने नगतल क्षुब्ध ।— कामायनी, पृ॰ ५२ ।२, असंख्य । अधिक । अतिशय । अगणित । बहुत ।
३. तटहीन ।
अपार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सांख्य में वह तुष्टि जो धनोपार्जन के परिश्रम और अपमान से छूटकारा पाने पर होती है ।
२. समुद्र । सागर । [को॰] ।
३. नदी का दूसरा किनारा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पार mfn. not having an opposite shore, TS.
not having a shore, unbounded, boundless (applied to the earth, or to heaven and earth, [रोदसी], &c.), RV. &c.
difficult to be got at, R.
अ-पार (अस्), m. ‘not the opposite bank’, the bank on this side (of a river), MBh. viii, 2381
अ-पार (अम्), n. (in Sāṅkhya phil.) ‘a bad shore’, ‘the reverse of पार’, a kind of mental indifference or acquiescence
the reverse of mental acquiescence, L.
the boundless sea.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपार a. 1 Shoreless. --2 Boundless, unbounded, unlimited; अपारस्याप्रमेयस्य परं पारमुपाश्रिते Rām. unfathomable, of great length. --3 Inexhaustible, immense, great (अधिक); Rv. 5. 87. 6. --4 Out of reach. --5 Difficult to be crossed; difficult to be surmounted or overcome (as an enemy); रावणश्च महाशत्रुरपारः प्रतिभाति मे । Rām. --रं 1 A kind of mental satisfaction or acquiescence; or, reverse of mental acquiescence, nonacquiescence. --2 The opposite bank of a river. --रा The earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0116-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपार त्रि० नास्ति पारं यस्य । १ पारशूत्ये २ दुःखेनोत्तार्य्ये ३ दीर्घमर्य्यादे । “महीमपारां सदने सदस्यति” ऋ० ३, ३०, ९ ४ अगाधे “अन्तरपार ऊर्वे अनृतं दहनोः ऋ० ३, १, १४ । “अपारे अगाध” इति भा० । ५ दूरपारे “रजसी अ- पारे ऋ० १, ४२, ४६ । “इमे चिदिन्द्र । रोदसी अपारे इति ऋ० ३, ३०५ । “अपारे दूरपारे” इति भा० । ६ सीमारहिते “मही अपारे रजसी” ऋ० ९, ६८, ३ । “अपारे सोमा- रहिते” इति भा० । ७ अधिके “अपारो वो महिमा वृद्धशरण” इति ऋ० ५, ८७, ६ । “अपारः अधिक” इति भा० । “अपारे पारमिच्छन्तः संसारार्णवरोधसीति” महाभा० । “तदपार, मसंख्येयं वानराणां महद्बलम्” रामा० । ८ अनुत्तार्य्ये “रावणश्च महाशत्रुरपारः प्रतिभाति मे इति” रामा० । तस्याः पारमपारञ्च व्रजन्ति विजयैषिण इति” भा० क० प० १९ अ० । ९ नद्यादेरर्वाक्पारे न० । १० पृथिव्यां स्त्री निरु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0245,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपारं, क्ली, (नास्ति पारं यस्य तत् ।) अवारं । नद्यादेरर्व्वाक्पारं । इति हलायुधः ॥ असीमे त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-068-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपार" आता है (25)
अप्रमेय जो नापा न जा सके । अपरिमित । अपार । अनंतदुरंत जिसका अंत या पार पाना कठिन हो । अपार । बड़ा भारीदुरत्यय जिसका पार पाना कठिन हो । अपारनिरवधि अपार । असीम । बेहदअनंततान असीम । अपारनिर्मान पु वि॰ जिसका मान न हो । बेहद । अपारनिस्सीम जिसकी कोई सीमा न हो । असीम । अपारबेहद जिसकी कोई सीमा न हो असीम । अपरिमित । अपारअनमित पु वि॰ अमित । अपारआडंवर आधिक । उच्च । अपारअतुलनीय जिसका अंदाजा न हो सके । अपरिमित । अपार । बेअंदाज । बहुत अधिकअगम जहाँ कोई जा न सके । न जाने योग्य । पहुँच के बाहर । दुर्गम । अवघट । गहनअतुल जो तोला या कूता न जा सके । जिसकी तौल या अंदाज न हो सकेअबाध बाधारहित । बेरकअगम्य न जाने योग्यअदभ्र बहुत । अधिक । ज्यादाअबंधु अमित्र । शत्रुदुरतिक्रम जिसका अतिक्रमण न हो सके । जिसके बाहर या विरुद्ध कोई न हो सके । प्रबलअसीम सीमारहित । बेहदकहर विपत्ति । आफत । संकट । गजबअथाह जिसकी थाह नहो । जिसकी गह— राई का अंत न हो । बहूत गहरा । अगाध जैसे—यहाँ…असूझ पु † वि॰अतुलित बिना तौला हुआअसंभार पु वि॰अंधधुंध अंधकार । अँधेरा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें