🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:00:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अतुल
atula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतुल १ वि॰ [सं॰]
१. जो तोला या कूता न जा सके । जिसकी तौल या अंदाज न हो सके ।
२. अमित । असीम । अपार । बहुत अधिक । बेअंदाज । उ॰— आवत देखि अतुल बलसीवा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. जिसकी तुलना या समता न हो सके । अनुपम । बेजोड़ । अद्वितीय । उ॰—मुनि रघुपति छबि अतुल बिलोकी । भए मगन मन सके न रोकी ।—मानस ७ । ३२ ।
अतुल २ संज्ञा पुं॰
१. केशव के अनुसार अनुकूल नायक का दूसरा नाम । उ॰—ये गुण केशव जाहि में, सोई नायक जान । अतुल, दक्ष, शठ, धृष्ट, पुनि, चौविध ताहि बखान ।—केशव (शब्द॰) ।
२. तिल का पेड़ ।
३. तिलक । तिलपुष्पी । ४० कफ । श्लेष्मा । बलगम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-तुल mfn. unequalled
अ-तुल m. (destitute of weight), the Sesamum seed and plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (16,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अतुल a. [न. ब.] Unequalled, unsurpassed, matchless, peerless, incomparable, very great; भयमतुलं गुरुलोकात् Pt. 5. 31; so ˚पराक्रम, ˚रूप &c. --लः The sesamum seed and plant (तिलकवृक्ष).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0037-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतुल पु० नास्ति तुला शुभ्रपुष्पतायामस्याः । तिलकवृक्षे तुलारहिते त्रि० । “रामस्त्वतुलविक्रम” इति रामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0107,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतुलः, पुं, (नास्ति तुला सादृश्यं यस्य सः ।) तिल- वृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका । तुलनारहिते त्रि ॥ (“राक्षसेन्द्रप्रभावेण श्रिया चातुलया तथा” ॥ इति रामायणे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-031-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अतुल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें