🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:10:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अव्यय
avyaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अव्यय १ वि॰ [सं॰]
१. जो विकार को प्राप्त न हो । सदा एकरस रहनेवाला । अक्षय ।
२. नित्य । आदि-अंत-रहित ।
३. परिणाम- रहित । विकार-रहित ।
४. प्रवाहरूप से सदा रहनेवाला ।
अव्यय २ संज्ञा पुं॰
१. व्याकरण में वह जिसका सब लिंगो, सब विभक्तियों और सब वचनों में समान रूप से प्रयोग हो ।
२. परब्रह्म ।
३. शिव ।
४. विष्णु ।
५. कुशल क्षेम [को॰] ।
६. समृद्धि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अव्यय or rarely अव्यय [only RV. viii, 97, 2 and ix, 86, 34] mfn. (अवि) made of sheep's skin (as the woollen Soma strainer), RV.
belonging to or consisting of sheep, RV. viii, 97, 2.
2. अ-व्यय mf(आ)n. not liable to change, imperishable, undecaying, Up.; Mn. &c.
‘not spending’, parsimonious
अ-व्यय m. N. of Viṣṇu or Śiva, L.
of a son of Manu Raivata, Hariv. 433
of a Nāga demon, MBh. i, 2157 (ed. Bomb.)
the non-spending, parsimony
अ-व्यय n. [or m., L.] an indeclinable word, particle, Pāṇ.; APrāt. &c.
अ-व्यय n. (in Vedānta) a member or corporeal part of an organized body, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (111,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव्यय a. [नास्ति व्ययो यस्य] 1 (a) Not liable to change, imperishable, undecaying, immutable; वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययं Bg. 2. 21; विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति 17, 4. 1, 6, 13; 7. 24-5; 15. 5, 17; Ms. 1. 18, 19, 57; 2. 81; R. 8. 24. (b) Eternal, everlasting; अश्वत्थं प्राहुरव्ययं Bg. 15. 1; अकीर्तिं कथयिष्यंति तेऽव्ययां 2. 34. --2 Unexpended, unwasted. --3 Economical. --4 Giving imperishable fruit. --यः 1 N. of Viṣṇu. --2 N of Śiva. --यं 1 (In the Vedānta) A member or corporeal part of an organized body. --2 Brahma. --3 (In gram.) An indeclinable particle &c.; सदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥. --Comp. [] --आत्मन् of an imperishable or eternal nature. --(त्मा) the soul or spirit. --वर्गः the class of indeclinable words.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0199-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अव्यय पु० न० वि + इण्--अच् न० त० । सर्वासु विभक्तिषु सर्व्ववचनेषु च एकरूपे १ शब्दवृत्तिधम्म विशेषे, यथास्वरा- दयोव्ययाः सर्व्वत्रैकरूपाः २ शिवे ३ विष्णौ च पु० । आद्य- न्तरहिते ४ विकारशून्ये त्रि० ५ परब्रह्मणि न० । “सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्व्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्व्वेषु यन्न व्येति तदव्ययमिति” श्रुतिः । प्रवाहरूपेण ६ सर्व्वदा- स्थिते च “अश्वत्थं प्राहुरव्ययम्” गीता “मनसावय वैः सूक्ष्मं सर्वभूतकृदव्ययम्” सूक्ष्माभ्यो मूर्त्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाद्व्ययम्” मनुः ७ अव्ययफलदे च “भूराद्या स्तिस्र एवैता महाव्याहृतयोऽव्ययाः । छन्दोग० “अव्यया अव्ययफलदा मोक्षदा” इति आ० त० रघु० । “अव्ययः पुरुषः साक्षी” विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अव्ययं, क्ली, पुं, (न + वि + इन् + अच् ।) शब्द- विशेषः । तत्परे विभक्तिर्न तिष्ठति अतएव लि- ङ्गत्रयाविकृतं । तथाच कातन्त्रे, -- “सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्व्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्व्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्” ॥ (क्ली, अनाद्यन्तं विकारशून्यं परब्रह्म । यथा, -- “अनण्वस्थलमह्रस्वमदीर्घमजमव्ययम् । [] अरूपगुणवर्णाख्यं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्” ॥ इति आत्मबोधे ॥)
अव्ययः, पुं, (नास्ति व्ययो यस्य ।) विष्णुः । (“नमस्कृत्य सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे । पुरुषायाप्रमेयाय शाश्वतायाव्ययाय च” ॥ इति मार्कण्डेयपुराणे ॥) व्ययरहिते, त्रि । इति मेदिनी ॥ (अविनाशी । नित्यपुरुषः । यथा, -- “तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः” ॥ इति रघुवंशे । “सूक्ष्माभ्यो मूर्त्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाद्व्ययम्” । इति मानवे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-135-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अव्यय" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें