🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:54:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शंकु
śaṃku
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) (2.4.8) स्थाणु · ध्रुव
बर्छी/शूल (2.8.93) शल्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शंकु संज्ञा पुं॰ [सं॰शङकु]
१. कोई नुकीली वस्तु ।
२. मेख । कील ।
३. खूँटी ।
४. भाला । बरछा ।
५. गाँसी । फल ।
६. लीलावती के अनुसार दस लक्ष कोटि की एक संख्या । शंख ।
७. एक प्रकार की मछली । सकुची मंछली ।
८. कामदेव ।
९. शिव ।
१०. राक्षस ।
११. विष ।
१२. हंस ।
१३. वल्मीक । बाँबी ।
१४. कलुष । पाप ।
१५. प्राचीन काल का एक प्रकार का बाजा ।
१६. बारह अंगुल की एक नाप ।
१७. बारह अंगुल की एक खूँटी, जिसका व्यवहार प्राचीन काल में सूर्य या दीए की छाया आदि नापने में होता था ।
१८. वृक्षों में की रस खींचने की शक्ति ।
१९. गावदुप खंभा जिसके ऊपर का हिस्सा नुकीला और नीचे का मोटा हो ।
२०. पुराणानुसार उज्जयिनी के राजा विक्रमादित्य के नवरत्न पडितों में से एक ।
२१. उग्रसेन का एक पुत्र ।
२२. दाँव ।
२३. पत्तों की नसें ।
२४. नखी नामक गंधद्रव्य ।
२५. लिंग ।
२६. शिव के अनुचर एक गंधर्व का नाम ।
२७. कटे हए वृक्ष का तना । ठूँठ (को॰) ।
२८. बाणा का अग्रभाग । तीर की गाँसी (को॰) ।
२९. साल का वृक्ष (को॰) ।
३०. (ज्योतिष में) लंब रेखा या ऊँचाई (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शङ्कु m. (for 2. See col. 2) fear, terror, W.
2. शङ्कु m. (of doubtful derivation) a peg, nail, spike, RV. &c. &c.
a stick, Hariv.
a stake, post, pillar, MBh.
an arrow, spear, dart (fig. applied to the ‘sting’ of sorrow, pain &c.; cf. शङ्का-, शोक-श्˚ &c.), Hariv.; Kāv.; Rājat.
a partic. weapon or any weapon, L.
the pin or gnomon of a dial (usually twelve fingers long), Col.
a kind of forceps (used for the extraction of a dead fetus), Suśr.
the fibre or vein of a leaf, ChUp.
the measure of twelve fingers, L.
(in astron.) the sine of altitude, Sūryas.
a partic. high number, ten billions (compared to an innumerable collection of ants), MBh.; R.
the clapper of a bell, Govardh. (L. also the penis; poison; Unguis Odoratus; a partic. tree or the trunk of a lopped tree; a partic. fish [accord. to some ‘the skate fish’] or aquatic animal; a goose; a measuring rod; a Rākṣasa; N. of Śiva; of a Gandharva attendant on Śiva; of Kāma; of a Nāga; = अंश)
N. of a man g. गर्गादि
of a Dānava, Hariv.
of a Vṛṣṇi (son of Ugra-sena), MBh.; Hariv.; Pur.
of a son of Kṛṣṇa, Hariv.
of a poet (= शङ्कुक, q.v.), Cat.
of a. Brāhman, Buddh.
शङ्कु n. N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शंकुः [शंक्-उण् Uṇ. 1. 36] 1 A dart, spear, spike, javelin, dagger; oft. at the end of comp.; शोकशंकुः ‘the dart of grief’, i. e. sharp or poignant grief; U. 3. 35; R. 8. 93. --2 A stake, pillar, post, pale. --3 A nail, pin, peg; R. 12. 95. --4 The sharp head or point of an arrow, barb. --5 The trunk (of a lopped tree), stump, pollard. --6 The pin of a dial. --7 A measure of twelve fingers. --8 A measuring-rod --9 The sine of altitude (in astr.). --10 Ten billions. --11 The fibres of a leaf. --12 An ant-hill. --13 The penis. --14 The skate-fish. --15 A demon. --16 Poison. --17 Sin; crime. --18 An aquatic animal, particularly, a goose. --19 N. of Śiva. --20 The sāla tree. --21 A kind of perfume (नखी). --22 N. of Kāma, the god of love. --Comp. --कर्ण a. [] spikecared. --(र्णः) an ass. --जीवा (in astr.) the gnomon sine. --तरुः, --वृक्षः the Sāla tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1030-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शङ्कुः, पुं, (शङ्क्यतेऽस्मादिति । शङ्क + “खरुशङ्कु- पीयुनीलङ्गुगुलिगु ।” उणा० १ । ३७ । इति कुप्रत्यवेन निपातितः ।) स्थाणुः । मुडा गाछ इति भाषा । मत्स्यविशेषः । शाँकोच इति भाषा । शल्यास्त्रम् । शेल इति भाषा । इत्य- मरभरतौ ॥ संख्याविशेषः । स तु लीलावती- मते दशलक्षकोटिः । कीलः । गोँज इति भाषा । (यथा, मनुः । ८ । २७१ । “निःक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्जलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥”) ईशः । कलुषः । इति मेदिनी ॥ पत्रशिरा- जालम् । मेढ्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ राक्षसः । इति शब्दमाला ॥ नखीनामगन्धद्रव्यम् । इति जटाधरः ॥ दीपसूर्य्ययोश्छायापरिमाणार्थं काष्ठादिनिर्म्मितः क्रमेण सूक्ष्माग्रद्बादशाङ्गुल- परिमितः कीलकः । यथा । “अर्काङ्गुला तु सूच्यग्रा काष्ठी द्व्यङ्गुलमूलिका । शङ्कुसंज्ञा भवेच्चैव तच्छायां परिकल्पयेत् ॥ मध्याह्नहीनैरादित्ययुक्तैश्छायाङ्गुलैर्हरेत् । [] षट्पूरितदिवादण्डं लब्धं दण्डादिकं भवेत् ॥ पूर्व्वाह्णच्छाययातीतं पराह्णच्छाययैष्यकम् । शून्यैकरामबाणेभदिशो रुद्राः । ० । १ । ३ । ५ । ८ । १० । ११ । क्रमोत्क्रमैः ॥ आषाढादिषु मासेषु च्छाया माध्याह्निकी मता । अयनांशजमासान्ते व्युत्क्रमेणादितो बुधैः । संख्योक्तान्यदिने भागहारे वृद्धीतरे तथा ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ तस्य नामान्तरं नरः । यथा । अथ करणसूत्रम् । “शङ्कुः प्रदीपतलशङ्कुतलान्तरघ्न- श्छाया भवेद्विनरदीपशिख्यौच्च्यभक्तः ।” उदाहरणम् । “शङ्कुप्रदीपान्तरभूस्त्रिहस्ता दीपोच्छ्रितिः सार्द्धकरत्रया चेत् । शङ्कोस्तथार्काङ्गुलसंमितस्य तस्य प्रभा स्यात् कियती वदाशु ॥” न्यासः । शङ्कुः १२ भूः ३ दीपः ७ लब्धानि च्छायाङ्गुलानि १२ । इति लीलावत्यां छाया- व्यवहारः द्वादशाङ्गुलपरिमाणम् । यथा । विष्णु- धर्न्मोत्तरीयप्रथमकाण्डम् । “द्वादशाङ्गुलिकः शङ्कुस्तद्द्वयन्तु शयः स्मृतः । तच्चतुष्कं धनुः प्रोक्तं क्रोशो धनुःसहस्रिकः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (जनमेजयस्य पुत्त्रः । यथा, महाभारते । १ । ९५ । ८६ । “भवतो वपुष्टमायां द्बौ पुत्त्रौ जज्ञाते शतानीकः शङ्कुश्च ॥” * ॥ उग्रसेनस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २४ । २४ । “कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः शङ्कुः सुहुस्तथा । राष्ट्रपालोऽथ धृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-010-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शंकु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें