🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मकर
makara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (1.1.87) महापद्म · पद्म · शंख · कच्छप · मुकुन्द · कुन्द · नील · खर्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मकर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मगर या घड़ियाल नामक प्रसिद्ध जलजतु । यह कामदेव की ध्वजा का चिह्न और गंगा जी तथा वरुण का वाहन माना लाता है ।
२. बारह राशियों में से दसवीं राशि जिसमें उत्तराषाढ़ा नक्षत्र के अंतिम तीन पाद, पूरा श्रवण नक्षत्र और धनिष्ठा के आरभ के दो पाद हैं । विशेष—इसे पृष्ठोदय, दक्षिण दिशा का स्वामी, रूक्ष, भूमि- चारी, शीतल स्वभान और पिंगल वर्ण का, वैश्य, वातप्रकृति और शिथिल अगोंवाला मानते हैं । ज्योतिष के अनुसार इस जाति में जन्म लेनेवाला पुरुष परस्त्री का अभिलाषी, धन उड़ानेवाला, प्रतापशाली, बातचीत में बहुत होशियार, बुद्धिमान और वीर होता है ।
३. फलित ज्योतिष के अनुसार एक लग्न ।
४. सुश्रुत के अनुसार कीड़ों और छोटे जीवों का एक वर्ग ।
५. कुबेर की नव निधियों में से एक ।
६. अस्त्र शस्त्र को निष्फल बनाने के लिये उनपर पढ़ा जानेवाला एक प्रकार का मंत्र ।
७. एक पर्वत का नाम ।
८. एक प्रकार का ब्यूह जिसमें सैनिक लोग इस प्रकार खड़े किए जाते हैं कि उनकी समष्टि मकर के आकार की जान पड़ती है ।
९. माघ मास । मकर संक्रांति का महीना । उ॰—अहो हरि नीको मकर मनाए ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ ३, पृ॰ ४४१ ।
१. मछली । उ॰—श्रुति मंडल कुंडल विधि मकर सुविलसत सदन सदाई ।—सूर (शब्द॰) ।
११. छप्पय के उनतीसवें भेद का नाम जिसमें ३२ गुरु, ८८ लघु १२० वर्ण या १५२ मात्राएँ अथवा ३२ गुरु, ८४ लघु, १६६ वर्ण, कुल १४८ मात्राएँ होती हैं ।
मकर २ सज्ञा सं॰ [फा॰ मकर, मक्र]
१. छल । कपट । फरेब । धोखा । उ॰—करहु बदगी असल करारा । सो तजि का तुम्ह मकर पसारा ।—संत॰ दरिया, पृ॰ २२ ।
२. नखरा । उ॰—काम करते हैं मकर का किसलिये । इस मकर से प्यार प्यारा है कहो ।—चोखे॰, पृ॰ २४ । क्रि॰ प्र॰—रचना ।—फैलाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मकर m. a kind of sea-monster (sometimes confounded with the crocodile, shark, dolphin &c.; regarded as the emblem of Kāma-deva [cf. मकर-केतन &c. below] or as a symbol of the 9th Arhat of the present Avasarpiṇī; represented as an ornament on gates or on head-dresses), VS. &c. &c.
a partic. species of insect or other small animal, Suśr.
N. of the 10th sign of the zodiac (Capricornus), Sūryas.; Var. &c.
the 10th arc of 30 degrees in any circle, L.
an army of troops in the form of a M˚, Mn. vii, 187
an earring shaped like a M˚, BhP. (cf. मकर-कुण्डल)
the hands folded in the form of a M˚, Cat.
one of the 9 treasures of Kubera, L.
one of the 8 magical treasures called Padminī, MārkP.
a partic. magical spell recited over weapons, R.
N. of a mountain, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (771,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मकरः [मं विषं किरति क-अच् Tv.] 1 A kind of sea-animal, a crocodile, shark; झषाणां मकरश्चास्मि Bg. 10. 31; मकरवक्त्र Bh. 2. 4. (Makara is regarded as an emblem of Cupid; cf. comps. below). --2 The sign Capri cornus of the zodiac. --3 An array of troops in the form of a Makara. --4 An ear-ring in the shape of a Makara. --5 The hands folded in the form of a Makara. --6 N. of one of the nine treasures of Kubera. --7 The tenth arc of thirty degrees in any circle. --Comp. --अंकः an epithet of {1} the god of love. {2} the ocean. --अश्वः an epithet of Varuṇa. --आकरः, --आवासः the ocean. --आलयः {1} the ocean. {2} a symbolical expression for the number ‘four’. --कुंडलं an ear-ring in the shape of a Makara. --केतनः, --केतुः, --केतुमत् m. epithets of the god of love. --ध्वजः {1} an epithet of the god of love; संप्राप्तं मकरध्वजेन मथनं त्वत्तो मदर्थे पुरा Ratn. 1. 3; तत्प्रेमवारि मकरध्वजतापहारि Ch. P. 41. {2} a particular array of troops. --राशिः f. the sign Capricornus of the zodiac. --संक्रमणं the passage of the sun into the sign Capricornus. --सप्तमी the seventh day in the bright half of Māgha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0830-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मकर पुंस्त्री० मं विषं किरति कॄ--अच् । १ जलजन्तुभेदे अमरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । स च गङ्गावाहनं कामस्य ध्वजश्च । मकराकरत्वात् २ मेषादितो दशमे राशौ । तद्राशिश्च उत्तराषाढाशेषपादययसहितं श्रवणं धनिष्ठार्द्धञ्चेति नवपादात्मकः । तद्राशिस्वरूपादिकं नी० ता० उक्तं यथा “मृगश्चरः क्ष्माऽर्द्धरवो यमाशा स्त्री पिङ्गरूक्षः शुभभूमिशीतः । स्वल्पप्रजासङ्गसमीर- रात्रिरादौ चतुष्पात् विषमोदयो विट् । मकि--घञ् पृषो० मकं भूषणं राति ददाति रा--क । ३ निधिभेदे निधिशब्दे ४६८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4712,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मकरः, पुं, (कृणातीति । क हिसांयाम् । क + अच् । ततः मनुष्याणां करः हिंसकः । यद्वा, मुखं किरतीति । मुख + कॄ + कः । उभयत्रापि पृषोदरादित्वात् साधुः । इति अमरटीकायां रघुनाथचक्रवर्त्ती ।) जलजन्तुविशेषः इत्यमरः । १ । १० । २० ॥ (पादिनां गणान्तर्गतो जल- जन्तुविशेषः । “कुम्भीरकूर्म्मनक्राश्च गोधामकरशङ्कवः । घण्टिकः शिशुमारश्चेत्यादयः पादिनः स्मृताः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे । यथास्य गुणाः । [] “मत्स्यानां मकरः श्रेष्ठो दीपनो वातनाशनः । रुचिप्रदः शुक्रकरो ग्राही चोष्णविकारहा । मूत्राश्मरीणां शमनो गुल्मातीसारनाशनः ॥” इति हारीते प्रथमस्थान एकादशेऽध्याये ॥) मकर इति गङ्गाया वाहनत्वेन ख्यातः । इति सारसुन्दरी । यथा । सितमकरनिषण्णां शुभ्र- वर्णां त्रिनेत्रामित्यादि स्मृत्युक्तगङ्गाध्यानम् ॥ स च कामदेवस्य ध्वजचिह्नम् । मकरध्वज इत्यमरकोषदर्शनात् । मेषादिद्वादशराश्यन्त- र्गतो दशमराशिः । तत्पर्य्यायः । आकोकेरः २ । अस्य अधिष्ठातृदेवता मृगास्यमकरः । उत्त- राषाढायाः शेषपादत्रयं श्रवणासमुदायः धनिष्ठायाः पूर्व्वार्द्धं एतन्नवपादेन भवति । स च पृष्ठोदयः भूमिराशिः अर्द्धशब्दकरः दक्षिण- दिक्स्वामी पिङ्गलवर्णः रूक्षः भूमिचारी शीतलस्वभावः अल्पसन्तानः अल्पस्त्रीसङ्गः वातप्रकृतिः वैश्यवर्णः श्लथाङ्गश्च । अत्र जातस्य फलम् । सदानन्दः । पितृमातृभक्तः श्रवणा- मकरजातश्चेत् बहुविवाहः । इति जातका- दयः ॥ अथ, रवियुक्तमकरजातफलम् । “सदाटनो मित्रगणो विपक्षतां प्रयाति नूनं धनवर्ज्जितः स्यात् । यद्युष्णरश्मिर्मकरोपगः स्यात् प्रसूतिकाले स तु भाग्यहीनः ॥” अथ चन्द्रयुक्तमकरजातफलम् । “कलितशीतभयः किल गीतवित्- तमरुषा सहितो मदनातुरः । निजकुलोत्तमवृत्तिकरः परं हिमकरे मकरे पुरुषो भवेत् ॥” अथ मङ्गलयुक्तमकरजातफलम् । “पराक्रमप्राप्तवरः प्रतिष्ठः सदङ्गनाप्राप्तिवराङ्गनः स्यात् । श्रिया समेतो मकरे महीजे प्रसूतिकाले कुलपालकश्च ॥” अथ बुधग्रहस्थितमकरजातफलम् । “रिपुभयेन युतः कुमतिर्नरः स्मरविहीननरः परकर्म्मठः । मकरगे सति शीतकरात्मजे व्यसनतः स नतः पुरुषो भवेत् ॥” अथ गुर्व्वाश्रितमकरजातफलम् । “न मनोरथसिद्धिमुपैति नरो वचसामधिपे मकरोपगते । भवयुक् कुमतिः परकर्म्मरतो बहुतोषयुतो मदनापहतः ॥” अथ शुक्राश्रितमकरजातफलम् । “अतिरतिर्जनने त्वजनने नृणां व्ययभयं कृशता बहुचिन्तया । भृगुसुते मृगराशिगते सदा कविजने विजनेऽपि मतिर्भवेत् ॥” अथ शनिग्रहस्थितमकरजातफलम् । “मकरोपगतः खलु भानुमुतः कृपया सहितो नृपमानयुतः । [] वरगन्धविभूषणभूषितगात्र- स्तरुणीरमणः पङ्कजनेत्रः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ (व्यूहभेदः । यथा, कामन्दकीये नीतिसा रे । १८ । ४८ । “यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरो भये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-561-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मकर" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें