🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

झष
jhaṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मत्स्य । मीन । मछली । उ॰—संकुल मकर इरग झष जाती । अति अगाध दुस्तर सब भाँती ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. मकर । मगर ।
३. ताप । गरमी ।
४. वन ।
५. मीन राशि ।
६. मीन लग्न ।
७. दे॰ झख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झष m. a large fish, ŚBr. i, 8, 14
a fish, MBh.; R.; VarBṛS.; BhP.
the sign Pisces, VarBṛS.; VarBṛ.
a forest, forest overgrown with grass, L.
sun-heat, L.
झष n. a desert, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (429,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झषः 1 A fish in general; झषाणां मकरश्चास्मि Bg. 10. 31; cf. words like झषकेतन below. --2 A large fish. --3 The sign Pisces of the zodiac. --4 Heat, warmth. --5 The sign Capricornus of the zodiac. --षं 1 A forest, wood. --2 A desert, dreary forest. --Comp. --अंकः, --केतनः, --केतुः, --ध्वजः N. of the god of love; स्त्रीमुद्रां झषकेतनस्य Pt. 4. 34. --अशनः a porpoise. --उदरी an epithet of Satyavatī, mother of Vyāsa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0521-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झष बधे भ्वा० पर० सक० सेट् । झषति अझाषीत् अझषीत् । जझाष झषः ।
झष ग्रहणे पिधाने च भ्वा० उभ० सक० सेट् । झषति- ते अझाषीत् अझषीत् अझषिष्ट । जझाष जझषे ।
झष पु० स्त्री झष--कमणि ध । मत्स्ये, अमरः स्त्रियां जाति- त्वात् ङीष् “वंशीकलेन वडिशेन झषीरिवास्मान्” आनन्दवृन्दावनचम्पूः २ मकरे जलजन्तुभेदे “झषानां मकरश्चास्मि” गीता ३ मीनराशौ च “कार्मुकतौलिककन्या युग्मलवे झषगे वा” मु० चि० । ४ मकरराशौ “कार्मुकं तु परित्यज्य झषं संक्रमते रविः” मल० त० । भावे क्त । ५ तापे । कर्त्तरि अच् । ६ खिले, ७ वने च न० । ८ नागवलायां स्त्री शब्दर्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3184,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झष, वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- सेट् ।) आद्यस्वरी । झषति । षष्ठस्वरी चाय- मिति केचित् । झूषति । इति दुर्गादासः ॥
झष, ञ ग्रहे । पिधाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-उभं-सकं-सेट् ।) ञ, झषति झषते वस्त्रं जनो गृह्णाति परिदधाति वेत्यर्थः । सप्तम- स्वरादिरयमिति पूर्णचन्द्रत्रिलोचनरामाः । अर्षति अर्षते । इति दुर्गादासः ॥
झषं, क्ली, (झस ग्रहे + अच् ।) खिलम् । इत्यजय- पालः ॥
झषः, पुं, (झष्यते वध्यते भक्षणाय झष्यते गृह्यते इति वा । झष + “खनो घ च ।” ३ । ३ । १२५ । इति घ ।) मत्स्यः । इत्यमरः । १ । १० । १ ॥ (यथा, भगवद्गीतायाम् । १० । ३१ । “झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥” मकरः । यथा, रामायणे । २ । ११४ । ४ । “लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥”) तापः । वनम् । इति मेदिनी । षे, १२ ॥ मीनराशिः । यथा, -- “सार्द्धसप्तझषे मेषे वसुसार्द्धो घटे वृषे ॥” इति समयप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-569-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "झष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें