🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:32:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

झषोदरी
jhaṣodarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झषोदरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] व्यास की माता । मत्स्यगंधा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झषोदरी f. N. of Vyāsa's mother Satyavatī, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (429,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झषोदरी स्त्री झषस्योदरं जन्मस्थानतयास्त्यस्था अच् गौरा० ङीष् । मत्स्यगन्धायां व्यासमातरि सत्यवत्याम् त्रि- काण्डशेषः । सा च उपरिचरनृपस्य शुक्रेण ब्रह्मणः शापेन मत्स्ययोनिमाप्तायामद्रिकायाष्सरोभेदस्य गर्भा- ज्जाता तत्कथा भा० आ० ६३ अ० । “मत्प्रियार्थमिदं सौम्य! शुक्रं मष गृहं नय । गिरि- कायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्त्तवमद्य वै” । “गृहीत्वा तु [] तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान् । जवं परममास्थायं प्रदद्राव विहङ्कमः । तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्त- थापरः । अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया । तुण्ड- थुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः । युध्यतोरपतद्रेतस्त च्चापि यमुनाम्भसि । तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापा- द्वराप्सराः । मीनभावमनुप्राप्ता बभूब यमुनाचरी । श्येनपादपरिभ्वष्टं तद्वीर्य्यमथ वासवम् । जग्राह तर- सोत्पत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी । कदाचिदथ मत्सीं तां बबन्धुर्म्मत्स्यजीविनः । मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम! । उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीं पुमांसञ्च मा- नुषौ । आश्चर्य्यभूतं तज्ज्ञात्वा राज्ञेऽथ प्रत्यवेदयन् । काये मत्स्या इमौ राजन्! संभूतौ मानुषाविति । तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा । स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्म्मिकः सत्यसङ्गरः । साष्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत । पुरोक्ता सा भगवता तिर्यग्योनिगता शुभे! । मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि । ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना । सन्त्यज्य मत्स्यरूपं तत् दिव्यरूपमवाप्य च । सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः । या कन्या दुहिता तस्या मत्- स्या मत्स्यसगन्धिनी । राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्ये- यन्ते भवत्विति । रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः । सा तु सत्यवतो नाम मत्स्यधात्यभिसंश्रयात् । आसीत् सा मत्स्यगन्धिव किञ्चित्कालं शुचिस्मिता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3185-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झषोदरी, स्त्रो, (झषो मत्स्य एव उदरं उत्- पत्तिस्थानमस्याः । झषस्य उदरं उत्पत्तिस्थान- तयास्त्यस्याः इति अर्शआदिभ्योऽजित्येके ।) व्यासमाता । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-570-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें