🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:36:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मत्स्य
matsya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मत्स्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मछली ।
२. प्राचीन विराट देश का नाम । विशेष—कुछ लोगों का मत है कि वर्तमान दीनाजपुर और रगपुर ही प्राचीन काल का मत्स्य देश है; और कुछ लोग इसे प्राचीन पांचाल के अंतर्गत मानते हैं ।
३. छप्पय छंद के २३ वें भेद का नाम ।
४. नारायण ।
५. बारहवीं राशि । मीन राशि ।
६. अठारह पुराणों में से एक जो महापुराण माना जाता है । कहते हैं, जब विष्णु भगवान् ने मत्स्य अवतार धारण किया था, तब यह पुराण कहा था ।
७. विष्णु के दस अवतारों में से पहला अवतार । कहते हैं, यह अवतार सतयुग में हुआ था । इसका नीचे का अंग रोहू मछली के समान, और रंग श्याम था । इसके सिर पर सींग थे, चार हाथ थे, छाती पर लक्ष्मी थीं और सारे शरीर में कमल के चिह्न थे । विशेष—महाभारत में लिखा है कि प्राचीन काल में विवस्वान् के पुत्र वैवस्वत मनु बहुत ही प्रसिद्ध और बडे तपस्वी थे । एक बार एक छोटी मछली ने आकर उनसे कहा कि मुझे बड़ी बड़ी मछलियाँ बहुत सताती हैं; आप उनसे मेरी रक्षा कीजिए । मनु ने उसे एक घड़े में रख दिया और वह दिन दिन बढ़ने लगी । जब वह बहुत बढ़ गई, तब मनु ने उसे एक कूएँ मनें छोड़ दिया । जब वह और बड़ी हुई, तब उन्होने उसे गंगा में छोड़ा, और अंत में उसे वहाँ से भ ी निकालकर समुद्र में छोड़ दिया । समुद्र में पहुँचते ही उस मछली ने हँसते हुए कहाँ कि शीघ्र ही प्रलयकाल अनेवाला है । इसलिये आप एक अच्छी और द्दढ़ नाव बनवा लीजिए और सप्तर्षियों सहित उसीपर सवार हो जाइए । सब चीजों के बीज भी अपने पास रख लीजिएगा; और उसी नाव पर मेरी प्रतीक्षा कीजिएगा । वैवस्वत मनु ने ऐसा ही किया । जब प्रलयकाल आया और सारा संसार जलमग्न हो गया, तब वह विशाल मछली उन्हें दिखाई दी । उन्होंने अपनी नाव उस मछली के सींग से बाँध दी । कुछ दिनों बाद वह मछली उस नाव को खींचकर हिमालय के सबसे उँचे शिखर पर ले गई । वहाँ वेवस्वत मनु और सप्रर्षियों ने उस मछली के कहने से अपनी नाव उस शिखर में बाँध दी । इसी लिये वह शिखर अब तक 'नौबंधन' कहलाता है । उस समय उस मछली ने कहा कि में स्वयं प्रजापति ब्रह्मा हूँ । मैने तुम लोगों की रक्षा करने और संसार की फीर से सृष्टि करने के लिये मत्स्य का अवतार धारण किया है । अब यही मनु फिर से सारे संसार की सृष्टि करेंगे । यह कहकर वह मछली वहीं अंतर्धान हो गई । मत्स्य पुराण में लिखा है कि प्राचीन काल में मनु नामक एक राजा ने घोर तपस्या करके ब्रह्मा से वर पाया कि जब महाप्रलय हो, तब मैं ही फिर से सारी सृष्टि की रचना करूँ । और तब प्रलय काल आने से कुछ पहने विष्णु उत्त्क प्रकार से मछली का रूप धरकर उनके पास आए थे । इसी प्रकार भगवत आदि पुराणों में भी इससे मिलती जुलती अथवा भित्र कई कथाएँ पाई जाती हैं ।
८. पुराणनुसार सुनहरे रंग की एक प्रकार की शिला जिसका पूजन करने से मुक्ति होती है ।
९. मत्स्य देश का राजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्स्य m. (cf. मत्स and मच्छ) a fish, RV. &c. &c. (personified as a prince with the patr. साम्मद, ŚBr.)
a partic. species of f˚, L.
(in astron.) the figure of a f˚ (= तिमि), Sūryas.
a partic. luminous appearance, VarBṛS.
(du.) the 12th sign of the zodiac (Pisces), Jyot.
a partic. figure (= स्वस्तिकमध्याकृति), Hcat.
(pl.) N. of a people and country (which accord. to Mn. ii, 19 forms part of Brahmarṣi), RV. &c. &c.
a king of the Matsyas. (cf. मत्स)
N. of Virāṭa (as having been found by fishermen, along with his sister Matsyā or Satya-vatī, in the body of the Apsaras Adrikā, metamorphosed into a fish), MBh.
N. of a pupil of Deva-mitra Śākalya, Cat.
मत्स्य &c. See p. 776, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्स्यः [मद्-स्यनः Uṇ. 4. 2.] 1 A fish; शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दबलोन्व लवत्तराः Ms. 7. 20. --2 A particular variety of fish. --3 A king of the Matsyas. --त्म्यौ (dual) The sign Pisces of the zodiac. --त्स्याः (pl.) N. of a country and its inhabitants. the country of Virāṭa q. v.; Ms. 2. 19. --Comp. --अक्षका, --अक्षी N. of a kind of Soma plant. --अद्, --अदन, --आद a. feeding on fish, a fish-eater. --अवतारः the first of the ten incarnations of Viṣṇu; (during the reign of the seventh Manu. the whole earth, which had become corrupt was swept away by a flood. and all living beings perished except the pious Manu and the seven sages who were saved by Viṣṇu in the form of a fish); cf. Jayadeva's description of this avatāra: प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदं विहितवहित्रचरित्रमखेदं । कशव धृतमीनशरीर जय जगदीश हरे Gīt. 1. --अशनः {1} a king-fisher. {2} one who eats fish. --असुरः N of a demon. --आधानी, --धानी a fish-basket (used by fishermen). --उदरिन् m. an epithet of Virāṭa. --उदरी an epithet of Satyavatī. --उदरीयः an epithet of Vyāsa. --उपजीविन् m., आजीवः a fisherman. --करंडिका a fish-basket. --गंध a. [] having the smell of fish. --(धा) N. of Satyavatī. --घंटः a kind of fishsauce. --घातः {1} the occupation of a fisherman. {2} a fisherman. --घातिन्, --जीवत्, --जीविन् m. a fisherman. --जालं a fishing-net. --देशः the country of the Matsyas. --द्वादशी N. of the twelfth day in the month of मार्गशीर्ष. --नारी ‘half-fish, half-woman’, an epithet of Satyavatī. --नाशकः --नाशनः an osprey. --पुराणं N. of one of the eighteen Purāṇas. --बंधः, --बंधिन् m. a fisherman. --बंधनं a fish-hook, an angle. --बंध (धि) नी a fish-basket. --रंकः, --रंगः, --रंगकः a halcyon, king-fisher. --राजः {1} the Rohita fish. {2} N. of Virāṭa --वेधनं, --वेधनी an angle. --वेधनी a cormorant. --संघातः a shoal of fish.
मत्स्य or विराट N. of a country lying to the west of Dholpur; the Pāṇḍavas are said to have entered it from the banks of the Yamunā through the land of the Rohitakas and Sūrasenas towards the north [] of Daśārṇa. Vairāṭa, the capital of Virāṭa, is probably the same as Bairat 40 miles north of Jeypore.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्स्य पु० मद--स्यन् । (माछ) १ मीने २ जलचरभेदे स्त्रियां ङीष् यलोपः मत्सी । तद्भेदगुणादि भावप्र० उक्तं यथा तत्र मत्स्येषु रोहितस्य “रक्तोदरो रक्तमुखो रक्षाक्षो रक्तपक्षतिः । कृष्णपुच्छो झषश्रेष्ठो रोहितः कथितो बुधैः । रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्दितार्त्ति- जित् । कषायानुरसः स्वादुर्वातघ्नो नातिपित्तकृत् । ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् हन्याद्रोहितमुण्डकम् ।” (सिलन्धा) “सिलन्धः श्लेष्मलो बल्यो विपाके मधुरो गुरुः । वातपित्तहरो हृद्य आमवातकरश्च सः ।” (अथ भांगन) “भङ्कुरो मधुरः शीतो वृष्यः श्लेष्मकरो गुरुः । विष्टम्भजनकश्चापि रक्तपित्तहरः स्मृतः” । (मोमाचिका) “मोचिका वातहृद्बल्या वृंहणी मधुरा गुरुः । पित्तहृत् कफकृद्रुच्या वृष्या दीप्ताग्नये हिता । (वोदाल) “पाठीनः श्लेष्मलो वल्यो निद्रालुः पिशिताशनः । दूषयेद्रुधिरंपित्तकुष्ठरोगं करोति च ।” (अथ सीङ्गी) “शृङ्गी तु वातशमनी स्निग्धा श्लेष्मप्रकोपनी । रसे तिक्ता कपाया च लघ्वी रुच्या स्मृता बुधैः ।” (अथ हीलसा) “इल्लसो मधुरः स्निग्धो रोचनो वह्निवर्द्धनः । पित्तहृत्- कफकृत्किञ्चिल्लघुर्वृष्योऽनिलापहः ।” (अथ सौल) “शष्कुली ग्राहिणी हृद्या मधुरा तु वरा स्मृता ।” अथ (गर्गरा) “गर्गरः पित्तलः किल्लिद्वातजित् कफकोपनः ।” अथ (कवै) “कविका मधुरा स्निग्धा कफघ्नी रुचिकारिणी । किञ्चित्पित्तकरी वातनाशिनी वह्निवर्द्धिनी ।” अथ- (वर्मी) “वर्मिमत्स्यो हरेद्वातं पित्तं रुचिकरो राधुः ।” अथ (दण्डारी) “दण्डमत्स्यो रसे तिक्तः पित्तरक्तं सफं हरेत् । वातसाधारणः प्रोक्तः शुक्रलो बलवर्द्धनः ।” (व्यथ आडि) “एरङ्गो मधुरः स्निग्धो विष्टम्भी शीतलो लवुः ।” (अथ पावता) “महाशफरसंज्ञस्तु तिक्तः पित्त- कफापहः । शिशिरो मधुरो रुच्यो वातसाधारणः स्मृतः ।” अथ (गरुइ) “गरघ्नी मधुरा तिक्ता तुवरा बातपित्तहत् । कफघ्नी रुचिकृल्लध्वी दीपनी बलवीर्य्य- क्वत् ।” अथ (मागुर) “मद्गुरो वातहद्वल्यो वृष्यः कफकरो लघुः । अथ टेङ्गरा “सपादमत्स्यो कत् श्लेष्मक्षयकरश्च सः । वातपित्तकरश्चापि परमो मतः ।” अथ शफरी (पोठी) “प्राष्ठी तिक्ता कटुः स्यादुः शुक्रघ्नी कफवातजित् । स्तिग्धास्य [] कण्ठरीगघ्नी रोचनी च लघुः स्मृतः ।” अथ क्षुद्र- मत्स्याः “क्षुद्रा मत्स्याः स्वादुरसाः दोषत्रयविनाशनाः । लथुपाका रुचिकरा बलदास्ते हिता मताः ।” अथा- तिक्षुद्रमत्स्याः “अतिसूक्माः पुंस्त्वहरा रुच्याः कासा- निलापहाः ।” अथ मत्स्याण्डः “मत्स्यगर्भो भृशं वृष्यः स्निग्धः पुष्टिकरो लघुः । कफमेहप्रदो बल्यो ग्लानिकृन्मेहनाशनः ।” अथ (शुक्टी) “शुष्कमत्स्याः नवा बल्याः द्जराः विड्विबन्धिनः ।” अथ दग्ध- मत्स्याः “दग्धमत्स्यो गुणैः श्रेष्ठः पुष्टिकृद्बलबर्द्धनः । अथ कूपजादिमत्स्यगुणाः “कौपमत्स्याः शूक्रमूत्र कुष्ठश्लेष्म विवर्द्धनाः । सरोजा मधुराः स्निग्धा बल्या वातविनाशंनाः । नादेया वृंहणा मत्स्या गुरवोऽनिल- नाशनाः । रक्तपित्तकरा वृष्याः स्निग्धोष्णाः स्वल्प- वर्चसः । चौञ्जाः पित्तकराः स्निग्धा मधुरा लघबो हिमाः । ताडागा गुरवो वृष्याः शीतलाः बल- मूत्रदाः । ताडागावक्षिप्तजाताः बलायुर्मतिदृक्कराः ।” चथर्त्तुविशेषे मत्स्यविशेषगुणाः “हेमन्ते कूपजा मत्स्याः शिशिरे सारसा हिताः । वसन्ते ते तु नादेया ग्रीष्मे चौञ्जसमुद्भवाः । तडागजाता वर्षासु तास्यपथ्या नदी- भवाः । नैर्झराः शरदि श्रेष्ठा विशेषोऽवसुदाहृतः ।” तद्भक्षणनिषेधादिकम् “यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते । मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान् विवर्जयेत्” मनुः । “जलस्थलचरा ये च प्राणिनस्तान् मृतानपि । न भक्षेन् मानवो ज्ञानी हन्ता तेषां मवेन्नहि । हत्वा हत्वा तु मत्स्याशी सर्वे
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मत्स्य" आता है (22)
झष मत्स्य । मीन । मछलीपंचमकार वाम मार्ग के अनुसार मद्य, मांस, मत्स्य, मुद्रा और मैथुनवामाचार तांत्रिक मत का एक भेद जिसमें पंच- मकार अर्थात् मद्य, मांस, मत्स्य, मुद…स्थिरजिह्व मछली । मत्स्यब्रह्मर्षिदेश मनु द्वार निर्दिष्ट वह भूभाग जिसके अंतर्गत कुरुक्षेत्र, मत्स्य, पांचाल…स्वकुलक्षय मत्स्य । मछली (जो अपने वंश का आप ही नाश करती है)सकली मत्स्य । मछलीशल्की मत्स्य । मीनशल्कली मछली । मत्स्य । मीनझखी †पु संज्ञा स्त्री॰ मीन । मछली । मत्स्यमछली सदा जल में रहनेवाला एक प्रसिद्ध जीव । मीन । मत्स्यमनछा ‡ संज्ञा स्त्री॰ मछली । मत्स्यबैसारिन मत्स्य । झष । मीन ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ ८०बालचुंबाल मत्स्य । मछलीवारिचर पानी में रहनेवाले जंतुसुदर्शन विष्णु भगवान् के चक्र का नामवाममार्ग वेदविहित दक्षिण मार्ग से भिन्न तांत्रिक मत । विशेष—वाम मार्ग में मद्य,…स्थानमृग केकड़ा । ककंटचित्रोत्पला उड़ीसा की एक नदी जिसे आज कल 'चितरतला' कहते हैंउसी एक संहिता को लेकर सुत के चेलों के तीन और संहीताएँ बनाई । इन्हीं संहिता…उदंड पु वि॰ दे॰ 'उद्दंड़'पंचतत्व पंचभूत । पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें