🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:28:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुदर्शन
sudarśana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुदर्शन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु भगवान् के चक्र का नाम ।
२. शिव ।
३. अग्नि का एक पुत्र ।
४. एक विद्याधर ।
५. मत्स्य । मछली ।
६. जंबू वृक्ष । जामुन ।
७. नौ बलदेवों में से एक । (जैन) ।
८. वर्तमान अवसपिणी के अट्ठारहवें अर्हत् के पिता का नाम । (जैन) ।
९. शंखन का पुत्र ।
१०. ध्रुवसंधि का एक पुत्र ।
११. अर्थसिद्धि का पुत्र ।
१२. दधीचि का एक पुत्र ।
१३. अजमीढ का एक पुत्र ।
१४. भरत का एक पुत्र ।
१५. एक नाग असुर ।
१६. प्रतीक का जामाता ।
१७. सुमेरु ।
१८. एक द्वीप का नाम ।
१९. गिद्ध ।
२०. एक प्रका र की संगीतरचना ।
२१. संन्यासियों का एक दंड जिसमें छह गाँठें होती हैं । इसे वे भूत प्रेतों से अपना बचाव करने के लिये अपने पास रखते हैं ।
२२. मदनसस्त ।
२३. सोमवल्ली । विशेष दे॰ सुदर्शना ।
२४. इंद्रनगरी । अमरावती (को॰) ।
सुदर्शन २ वि॰ जो
१. जो देखने में सुंदर हो । प्रियदर्शन । सुखदर्शन । सुंदर । मनोरम ।
२. जो आसानी से देखा जा सके ।
सुदर्शन चक्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] विष्णु का आयुध । विशेष—मत्स्य पुराण के अनुसार सूर्य के असह्य तेज को कम करने के लिये यंत्र के द्वारा उनका तेज विभक्त किया गया और उस विभक्त तेज से सुदर्शन चक्र, शिव का त्रिशूल और इंद्र के वज्र का निर्माण किया गया । पद्म पुराण के अनुसार सभी देवों के तेज में अपने तेज को मिलाकर शिव ने इस द्वादशारयुक्त सुदर्शन चक्र को बनाया और विष्णु को प्रदान किया ।
सुदर्शन चूर्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰] वैद्यक के अनुसार ज्वर की एक प्रसिद्ध औषध । विशेष—इस चूर्ण के बनाने की विधि यह है—त्रिफला, दारुहल्दी, दोनों करियाली, कनेर, काली मिर्च, पीपल, पीपलामूल, मूर्वा, गुड़च, धनियाँ, अडूसा, कुटकी, त्रायमान, पित्तपापड़ा, नागरमोथा, कमलतंतु नीम की छाल, पोहकर मूल, मुँगने (सहिजन) के बीज, मुलहठी, अजवायन, इंद्रयव, भारंगी, फिटकरी, बच, तज, कमलगट्टा, पद्मकाष्ठ, चंदन, अतीस, खरेंटी, बायबिडंग, चित्रक, देवदारु, चव्य, लवंग, वंशलोचन, पत्राज, ये सब चीजें बराबर बराबर और इन सबकी तौल से आधा चिरायता लेकर सबको कूट पीसकर चूर्ण बनाते हैं । मात्रा एक टंक प्रति दिन सबेरे ठंढे जल के साथ है । कहते हैं, इसके सेवन से सब प्रकार के ज्वर, यहाँ तक कि विषमज्वर भी दूर हो जाता है । इसके सिवा खाँसी, साँस, पांडु, हृद्रोग, बवासीर, गुल्म आदि रोग भी नष्ट होते हैं ।
सुदर्शन दंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुदर्शनदण्ड] वैद्यक के अनुसार ज्वर की एक औषध ।
सुदर्शन द्वीप संज्ञा पुं॰ [सं॰] जंबू द्वीप का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—दर्शन mf(आ)n. easily seen by (instr.), Vop.
good-looking, beautiful, handsome, lovely, MBh.; R. &c.
सु—दर्शन m. ‘keen-sighted’, a vulture, L.
a fish, Bhpr.
(in music) a kind of composition, Saṃgīt.
N. of Śiva, MBh.
of a son of Agni and Sudarśanā, ib.
of a Vidyā-dhara, BhP.
of a Muni, ib.
of a Buddha, Lalit.
of a patriarch, Buddh.
of a serpent-demon, ib.
of a Cakravartin, ib.
of one of the 9 Jaina Śukla-balas or Bala-devas, L.
of the father of the 18th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
of a king of Mālava, MBh.
of a king of Ujjayinī, Cat.
of a king of Pāṭali-putra, Hit.
of a son of Śaṅkhaṇa, R.
of a son of Artha-siddhi, Hariv.
of a son of Dhruva-saṃdhi, Ragh.
of a son of Dadhīci, Cat.
of a son of Aja-mīḍha, Hariv.
of a son of Bharata, BhP.
of a son-in-law of Pratika, ib.
of a gambler, Kathās.
of various authors &c. (also with आचार्य, कवि, भट्ट, सूरि &c.), Cat.
of a Jambū tree, MBh.
of a mountain, TĀr.; MBh.; Kāraṇḍ.
of a Dvīpa, MBh.
सु—दर्शन m. n. N. of the चक्र or circular weapon of Viṣṇu-Kṛṣṇa (or ‘the disc of the sun’), MBh.; Kāv. &c.
सु—दर्शन m. of a mystical staff (carried by Saṃnyāsins as a defence against evil spirits, and consisting of a bamboo with six knots), RTL. xxi
सु—दर्शन (अम्), n. (cf. m.) a partic. powder composed of various substances, Bhpr.
N. of Indra's city
of a Tīrtha, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1224,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुदर्शन पु० सुष्ठु दृश्यते खलर्थे युच् । १ विष्णुचक्रे २ मेरौ ३ जम्बुवृक्षे मेदि० । (पद्मगुलुञ्च) ४ लताभेदे स्त्री रंत्नमा० ५ आज्ञायाम् ६ ओषधिभेदे च स्त्री ७ इन्द्रपुरे न० मेदि० ८ अमरावत्यां विश्वः स्त्री ङीप् । ९ जिनभेदे हेमच० । सुदर्शनचक्रं च सर्वदेवतेजोभिः शिवेन निर्माय विष्णवे दत्तं यथोक्तं पद्मपु० उत्तरख० १४५ अ० । “अथ विष्णुमुखा देवाः स्वतेजासि ददुस्तदा । तान्यैक्यं वै गतानीशो दृष्ट्वा स्वञ्चासुचन्महः । तेनाकरोन्महादेवः सहसा शस्त्रमुत्त- मम् । चक्रं सुदर्शनं नाम ज्वालामालातिभीषणम्” । “ततः प्रीतः प्रभुः प्रादात् विष्णवे प्रवरं वरम् । प्रत्यक्षं तैजसं श्रीमान् दिव्यं चक्रं सुदर्शनम्” वामनपु० ७९ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5312,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुदर्शनं, क्ली, (सुष्ठु दृश्यते इति । सु + दृश् + ल्युट् । शोभनं दर्शनमस्येति वा ।) इन्द्रनग- रम् । इति मेदिनी ॥
सुदर्शनः, पुं, क्ली, (शोभनं दर्शनमस्येति ।) विष्णु- चक्रम् । इत्यमरः । १ । १ । २९ । तस्योत्- पत्तिर्यथा, -- “तस्मात् प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम् । अपनेष्यामि ते तेजः कृत्वा यन्त्रे दिवाकर ॥ रूपं तव करिष्यामि लोकानन्दकरं प्रभो । तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम् ॥ पृथक् चकार तत्तेजश्चक्रं विष्णोरकल्पयत् । त्रिशूलञ्चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधि- कम् । दैत्यदानवसंहर्त्तुः सहस्रकिरणात्मकम् ॥” इति मात्स्ये । ११ । २७-३० ॥ * ॥ अपि च पाद्मोत्तरखण्डे १४५ अध्याये । [] ईश्वर उवाच । “नायमेभिर्म्महातेजाः शस्त्रास्त्रैर्वध्यते मया । देवाश्च स्वस्वतेजांसि शस्त्रार्थं दीयतां मम ॥ नारद उवाच । अथ विष्णुमुखा देवाः स्वतेजांसि ददुस्तथा । तान्यैक्यं वै गतानीशो दृष्ट्वा स्वञ्चामुचन्महः ॥ तेनाकरोन्महादेवः सहसा शस्त्रमुत्तमम् । चक्रं सुदर्शनं नाम ज्वालामालातिभीषणम् । तेजःशेषेण च तथा वज्रञ्च कृतवान् हरः ॥” तच्च शिवेन विष्णवे दत्तम् । यथा, -- “ततः प्रीतः प्रभु प्रादात् विष्णवे प्रवरं वरम् । प्रत्यक्षं तैजसं श्रीमान् दिव्यं चक्रं सुदर्शनम् ॥ तद्दत्त्वा देवदेवाय सर्व्वभूतभयप्रदम् । कालचक्रनिभं चक्रं शङ्करो विष्णुमव्रवीत् ॥ वरायुधोऽयं देवेश सर्व्वायुधनिवर्हणः । सुदर्शनो द्वादशारो यो मनःसदृशो जवी ॥ आरात् स्थिता अमी चात्र देवा मासाश्च राशयः । शिष्टानां रक्षणार्थाय संस्थिता ऋतवस्तु षट् ॥ अग्निः सोमस्तथा मित्रो वरुणश्च प्रजापतिः । इन्द्राग्नी चाप्यथो विश्वे प्रजापतय एव च ॥ हनूमांश्चाथ बलवान् देवो धन्वन्तरिस्तथा । तपांस्येव तापसश्च द्वादशैते प्रतिष्ठिताः ॥ चैत्राद्याः फाल्गुनान्ताश्च मासास्तत्र प्रति- ष्ठिताः ॥ त्वमेवमादाय विभो वरायुधं शत्रुं सुराणां जहि मा विशङ्किथाः । अमोघ एषोऽमरराजपूजितो धृतो मया देहगतस्तपोबलात् ॥” इति वामने ७९ अध्यायः ॥ * ॥ वैष्णवाङ्गे तच्चिह्नधारणविधिः यथा । ब्रह्माण्डे । “कृत्वा धातुमयीं मुद्रां तापयित्वा स्वकां तनुम् । चक्रादिचिह्नितां भूप धारयेद्वैष्णवो नरः ॥” नारदीयपञ्चरात्रे । “द्वादशारन्तु षट्कोणं वलयत्रयसंयुतम् । हरेः सुदर्शनं तप्तं धारयेत्तद्विचक्षणः ॥” इति श्रीहरिभक्तिविलासे १५ विलासः ॥ अन्यत् मुदाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ श्रीमन्दिरोपरि देयतच्चक्रप्रमाणं यथा, -- विम्बार्द्धमानं चक्रन्तु त्रिभागेणाथ कारयेत् । द्वात्रिंशदङ्गुलं ज्येष्ठं कनिष्ठं त्वष्टहानितः ॥ प्रतिमातूर्य्यभागेन कारयेद्वा सुदर्शनम् ! लोहजं शैलजं वापि कारयेच्चिह्नपूर्व्वकम् ॥ अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्त्तिसमन्वितम् । नारसिंहेन रौद्रेण विश्वरूपेण वा पुनः ॥” इत्यादि ॥ * ॥ “अधिवास्य विधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा । देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकम् ॥ नेत्रोन्मीलनकं कृत्वा पूर्व्वोक्तं सर्व्वमाचरेत् । अधिवासयेत विधिना शय्यायां प्राप्य देशिकः ॥ ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद्वुधः । [] तथा सौदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत् ॥ मनोऽनुरूपेणास्यैव सजीवकरणं स्मृतम् । आरेषु मूर्त्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तमाः ॥ नाभ्यक्षप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः । नारसिंहं विश्वरूपमक्षमध्ये निवेशयेत् ॥ सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकम् । निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिम् ॥ तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्वायेत् ध्वजरूपाञ्चला- ननाम् । ततो मण्डपमध्येतु स्नाप्य पुज्य यथाविधि ॥ पूर्व्वोक्ते न विधानेन होमं कुण्डेषु कारयेत् ॥ ततः प्रभातसमये मूर्त्तिपैः सह देशिकः । मूर्त्तिपः आ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुदर्शन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬