🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:03:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निधि
nidhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निधि (ख़ज़ाने) के नाम (1.1.86) शेवधि · पद्म · शंख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निधि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गड़ा हुआ खजाना । खजाना । विशेष—पृथ्वी में गढ़ा हुआ धन यदि राजा को मिले तो उसे आधा ब्राह्मणादि को देकर आधा ले लेना चाहिए । विद्वान् ब्राह्मण यदि पावे तो उसे सब ले लेना चाहिए । यदि अपनि ब्राह्मण या क्षत्रिय आदि पावें तो राजा को उन्हें छठा भाग देकर शेष ले लेना चाहिए । यदि कोई निधि पाकर राजा को संवाद न दे तो राजा को उसे दंड देना चाहिए और सारा खजाना ले लेना चाहिए (मिताक्षरा) ।
२. कुबेर के नौ प्रकार के रत्न । ये नौ रत्न ये हैं—पदम, महापद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुंद, कुंद नील और वर्च्च । विशेष—ये सब निधियाँ लक्ष्मी की अश्रित हैं । जिन्हें ये प्राप्त होती है उन्हें भिन्न भिन्न रुपों में घनागम आदि होता है । जैसे पदमनिधि के प्रभाव से मनुष्य सोने, चाँदी ताँबे आदि का खूब उपभोग औग क्रयविक्रय करता है, महापदमनिधि की प्राति से रत्न, मोती, मुँगे आदि की अधिकता रहती गै, इत्यादि । मार्कडेय पुराण इनमें अंतिम निधि को छोड़कर आठ निधि का उल्लेख करता है । अंतिम निधि वर्च्च को कहीं कहीं खर्ग नाग कहा गया है ।
३. समुद्र ।
४. आधार । घर । जैसे, जलनिधि, गुणनिधि ।
५. विष्णु ।
६. शिव ।
७. नौ की संख्या ।
८. जीवक नाम की ओषधि ।
९. नलिका नामक द्रव्य ।
१०. व्यक्ति जो विविध गुणयुक्त हो (को॰) ।
११. वह स्थान जहाँ संपत्ति, द्रव्य आदि रखा जाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚धि m. setting down or serving up (food, &c.), RV. i, 183, 4 &c.
the bottom of the Ukhā, ŚBr.
a place for deposits or storing up, a receptacle (esp. अपां निधि, r˚ of waters, the ocean, sea, also N. of a Sāman; कलानां न्˚, the full moon), MBh.; Kāv. &c.
a store, hoard, treasure, RV. &c. &c. (in later language esp. the divine treasures belonging to Kubera, nine of which are enumerated, viz. Padma, Mahāpadma, Śaṅkha, Makara, Kacchapa, Mukunda, Nanda, Nīla and Kharva, they are also personified as attendants either of Kubera or of Lakṣmī; cf. निधि-दत्त and -पालित below)
the sea, L.
(with दैव) the science of chronology, ChUp. vii, 1, 2 (Śaṃk.)
N. of a partic. medic. plant (= जीविका), L.
a kind of perfume (= नलिका), L.
नि-धि See under नि-धा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (548,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निधिः [नि-धा-आधारे कि] 1 Abode, receptacle, reservoir; जल˚, तोय˚, तपोनिधि &c. --2 A store-house, treasury. --3 A treasure, store, hoard, (for the nine treasures of Kubera, see नवनिधि). --4 The ocean. --5 An epithet of Viṣṇu. --6 A man endowed with many good qualities. --Comp. --ईशः, --नाथः an epithet of Kubera.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0622-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निधिः, पुं, (निधीयतेऽत्रेति । नि + धा + किः ।) नलिकानामगन्धद्रव्यम् । समुद्रः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, देवीभागवते । ३ । २२ । १० । “कन्यां सुकेशीं निधिकन्यकासमां मेने तदात्मानमनुत्तमञ्च ॥”) जीवकौषधिः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ आधारः । यथा । गुणनिधिः । जलनिधिः । इत्यादयः ॥ चिरप्रनष्टस्वामिकभूजातधनविशेषः । इति प्राञ्चः ॥ अज्ञातस्वामिकचिरनिखातस्वर्णादि । यथा । अधुना भूमौ चिरनिखातस्य सुवर्णा- देर्निधिशब्दवाच्यस्याधिगमे विधिमाह । “राजा लब्ध्वा निधिं दद्यात् द्बिजेभ्योऽर्द्धं द्बिजः पुनः । विद्वानशेषमादद्यात् सर्व्वस्यासौ प्रभुर्यतः ॥ इतरेण निधौ लब्धे राजा षष्टांशमाहरेत् । अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्तं दण्डमेव च ॥” “उक्तलक्षणं निधिं राजा लब्धार्द्धं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा शेषं कोषे निवेशयेत् । ब्राह्मणस्तु विद्बान् श्रुताध्ययनसम्पन्नः सदाचारो यदि निधिं लभेत तदा सर्व्वमेव गृह्णीयात् । यस्मादसौ सर्व्वस्य जगतः प्रभुः । इतरेण तु राजविद्बद्ब्राह्मण- व्यतिरिक्तेनाविद्वद्ब्राह्मणक्षत्त्रियादिना निधौ लब्धे राजा षष्ठांशमधिगन्त्रे दत्त्वा शेषं निधिं स्वयमाहरेत् । यथाह वशिष्ठः । अप्रज्ञायमानं वित्तं योऽधिगच्छेत् राजा तद्धरेदधिगन्त्रे षष्ठ- मांशं प्रदद्यात् इति । गौतमोऽपि निध्यधिगमो राजधनं न ब्राह्मणस्याभिरुपस्याब्रह्मणोऽप्या- ख्याता षष्ठं अंशं लभेतेत्येक इति । अनिवेदित इति कर्त्तरि निष्ठा । अनिवेदितश्चासौ विज्ञा- तश्च राजा इत्यनिवेदितविज्ञातः । यः कश्चि- न्निधिं लब्ध्वा राज्ञे न निवेदितवान् विज्ञातश्च राजा स सर्व्वं निधिं दाप्यो रण्ड्यश्च शक्त्यपेक्षया । अथ निधेरपि स्वाम्यागत्यरूपसङ्ख्यादिभिः स्वत्वं भावयति तदा तस्मै राजा निधिं दत्त्वा षष्ठं द्वादशं वांशं स्वयमाहरेत् । यथाह मनुः । “ममायमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः । तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशमेव वेति ॥ अंशविकल्पस्तु वर्णकालाद्यपेक्षया वेदितव्यः ।” इति मिताक्षरायां व्यवहाराध्यायः ॥ कुवेरस्य नवधा रत्नविशेषः । तत्पर्य्यायः । शेवधिः २ । इत्यमरः । १ । १ । ७४ ॥ सेवधिः ३ । इति भरतः ॥ तद्भेदा यथा, -- “पद्मोऽस्त्रियां महापद्मः शङ्खो मकरकच्छपौ । मुकुन्दकुन्दनीलाश्च वर्च्चोऽपि निधयो नव ॥” इति हारावली ॥ [] मार्कण्डेयपुराणे तु वर्च्च इति हित्वा अष्टावेव उक्ताः । इति भरतः ॥ * ॥ तल्लक्षणं यथा, -- “पद्मिनी नाम या विद्या लक्ष्मीस्तस्याधिदेवता । तदाधाराश्च निधयस्तान्मे निगदतः शृणु ॥ तत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ । मुकुन्दनीलौ नन्दश्च शङ्खश्चैवाष्टमो निधिः ॥ सत्यामृद्ध्यां भवन्त्येते सद्भिः सह भवन्त्यमी । एते ह्यष्टौ समाख्याता निधयस्तव क्रोष्टुके ! ॥ एभिरालोकितं चित्तं मनुष्यस्य महामते ! । यादृक् स्वरूपं भवति तन्मे निगदतः शृणु ॥ पद्मो नाम निधिः पूर्व्वः स यस्य भवति द्विज ! । स तस्य तत्सुतानाञ्च तत्प्रौत्त्राणाञ्च नान्यगः ॥ दाक्षिण्यसारः पुरुषस्तेन चाधिष्ठितो भवेत् । सत्त्वाधारो महाभागो यतोऽसौ सात्त्विको निधिः ॥ सुवर्णरौप्यताम्रादिधातूनाञ्च परिग्रहम् । करोत्यतितरां सोऽथ तेषाञ्च क्रयविक्रयम् ॥ करोति च यथा यज्ञान् यज्विनाञ्च प्रयच्छति । सम्पादयति कामांश्च सर्व्वानेव यथाक्रमम् ॥ सभादेवनिकेतांश्च स कारयति तन्मनाः । * । सत्त्वाधारो निधिश्चान्यो महापद्म इति श्रुतः ॥ सत्त्वप्रधानो भवति तेन चाधिष्ठितो नरः । करोति पद्मरागादिरत्नानाञ्च परिग्रहम् ॥ समौक्तिकप्रबालानां तेषाञ्च क्रयविक्रयम् । ददाति योगशीलेभ्यस्तेषामावसथांस्तथा ॥ स कारयति तच्छीलः स्वयमेव च जायते । तत्प्रसूतास्तथाशीलाः पुत्त्रपौत्त्रक्रमेण च ॥ पूर्व्वर्द्धिमात्रः सप्तासौ पुरुषांश्च न मुञ्चति
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निधि" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें