🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीवी
nīvī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीवी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. निधि । स्थायी कोश । दे॰ नीवि । उ॰—इस संबंध में हिंदी में उत्तमोत्तम ग्रंथों के प्रकाशन के लिये एक अध्यक्ष नीवी की व्यवस्था का भी सूत्रपात हो जाय ।—करुणा (परिचय) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीवि or नीवी, f. (prob. fr. नि + √ व्ये) a piece of cloth wrapped round the waist (esp. as worn by women; but cf. Vām. i, 3, 5), a kind of skirt or petticoat, VS.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.; a band or cord for tying together folded Kuśa-grass in making offerings at the funeral rites of a Śūdra, L. a hostage, L.; capital, principal stock, Daś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीविः, --वी f. [निव्ययति निवीयते वा निव्ये-इन्; cf. Uṇ. 4. 135] 1 A cloth worn round a woman's waist, or more properly the ends of the cloth tied into a knot in front, the knot of the wearing garment; प्रस्थानभिन्नां न बबंध नीविं R. 7. 9; नीविबंधोच्छ्वसनं Māl. 2. 5; Ku. 1. 38; नीवि प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण K. P. 4; Me. 68; Śi. 10. 64. --2 The outer tie of a packet in which the offerings of a Śūdra at funeral obsequies are presented. --3 Capital, principal, stock. --4 A stake, wager.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीवि(वी) स्त्री निव्ययंति निवीयते वा नि + व्ये--इन् यलोप दोर्घौ डिच्च वा ङीप् । १ बणिजां मूलधने २ स्त्रीकटीवस्त्र- वन्थे अमरः “नीविं प्रति प्रणिहिते च करे प्रियेण” सा० द० “नीवीरतिक्रम्य सितेतरस्य” कुमा० “आलोच्य प्रिय- तममंशुके विनीवौ” माघः “निवीप्रविश्रंसनकरः” भा० स्त्री० २४ अ० । ३ वस्त्रमात्रे “अवनिज्य पूर्ववन्नी विं विश्रस्य नमोव इत्यादि” कात्या० ४११५४ राजपुत्रा- देर्बन्धके सुभूतिः तत्र मूलधने “निजगृहमिवानुप्रविश्य नीविं सारमहतीमादाय गिरमाम्” दशकु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीवी, स्त्री, (निव्ययति निवीयते वा । नि + व्येञ् + “नौ व्यो यलोपः पूर्व्वस्य च दीर्घः ।” उणां । ४ । १३५ । इति इञ् यलापः निशब्दस्य दीर्घत्वञ्च । ततः कृदिकारादिति वा ङीष् ।) परिपणम् । बणिजां मूलधनम् । राजपुत्त्रादेर्बन्धकः । इति सुभूतिः ॥ स्त्रीकटी- वस्त्रबन्धः । कोँचडी इति भाषा । (यथा, महाभारते । २ । ६३ । १९ । “एकवस्त्रा त्वधोनीवी रोदमाना रजस्वला ॥”) स्त्रीत्युपलक्षणं पुंस्कटीवस्त्रबन्धेऽपि । इत्यमर- टीकायां भरतः । तथा च । “नीवीं विस्रंस्य परिहितवस्त्रस्य षामाङ्गग्रन्थिं प्रोचयित्वा आचमनमाह बौधायनः ।” इति यजुर्व्वेदिश्राद्ध- तत्त्वम् ॥ शूद्रस्य पित्रादिश्राद्धे मोटकबन्धनम् । इति मथुरेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-917-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीवी" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें