🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:44:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निधान
nidhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निधान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आधार । आश्रय ।
२. निधि । खजाना ।
३. लयस्थान । वह स्थान जहाँ आकर कोई वस्तु लीन हो जाय ।
४. स्थापन । रखना ।
५. धन । सम्पत्ति (को॰) ।
६. विराम स्थान । आराम की जगह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚धान n. putting or laying down, depositing, keeping, preserving, KātyŚr.; MBh. &c.
laying aside (cf. दण्ड-न्˚)
placing (the sacrificial fire), KātyŚr.
place for depositing anything, receptacle (rarely m.; ifc. f(ई). ; cf. गर्भ-न्˚), RV. &c. &c.
a place of cessation or rest, W.
anything laid up, a store, hoard, treasure (esp. the t˚ of Kubera), Mn.; Mṛcch.; Ragh. &c. (-ता f., Jātakam.)
नि-˚धान mfn. containing anything (gen.) in itself, TĀr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (548,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निधानं 1 Putting down, laying down, depositing. --2 Keeping, preserving. --3 A place where anything is placed, a receptacle, reservoir; निधानं धर्माणां G. L. 18. --4 Treasure; निधानगर्भामिव सागरांबरां R. 3. 9; Bg. 9. 18.; विद्यैव लोकस्य परं निधानं Subhāṣ. --5 Hoard, store, property, wealth. --6 A place of cessation or rest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0622-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निधान न० नि + धा--भावे ल्युट् । १ स्थापने निधीयतेऽत्र । २ आघारे आश्रये “निधानभूगतं सर्वं सद्यः समधिगच्छति” आगमः । ३ लयस्थाने “एतन्नानावताराणां निधानं वीजमव्ययम्” भाग० १ । ३ । ६ । ४ निधिशब्दार्थे । ५ अप्रकाशे सि० कौ० निमूलशब्दे दृश्यम् । “नेरनिधाने” पा० “नि- धानकुम्भस्य यथैव दुर्गतः” रघुः “हत्वा निधानं पादेन सोऽर्थमिच्छति भिक्षया” काशीख० ४६ अ० । ततः ऋश्या० चतुरर्थ्यां क । त्रिधानक तत्सन्निकृष्टदेशादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4067,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निधानं, क्ली, (निधीयतेऽत्रेति । नि + धा + आधारे ल्युट् ।) निधिः । इति हेमचन्द्रः । २ । १०६ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । १६४ । “कन्दैः फलैर्मुनिवरा गमयन्ति कालं सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ॥”) आधारः । यथा, -- [] “निधानभगतं सद्यः सर्व्वं समधिगच्छति ।” इत्यागमः ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । १६ । ३४ । “ब्रह्मविद्यानिधानन्तु संसारार्णवतारकम् ॥”) कार्य्यावसाने प्रवेशस्थानम् । यथा, -- “एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ॥” इति श्रीभागवतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-882-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निधान" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें