🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:01:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शल्य
śalya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मैनफल के और नाम (2.4.53) मदन
बर्छी/शूल (2.8.93) शंकु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शल्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मद्र देश के एक राजा का नाम । विशेष—राजा पांडु की दूसरी स्त्री माद्री (जिसके पुत्र नकुल और सहदेव थे) के ये भाई थे और इस संबंध से ये पांडवों के मातुल होते थे । द्रौपदी के स्वयंवर के समय ये भीमसेन के साथ मल्लयुद्ध में हार गए थे । कुरुक्षेत्र के युद्ध में ये पांडवों की ओर से लड़ने के लिये जा रहे थे पर दुर्योधन ने अपनी चातुरी से इन्हें अपनी ओर कर लिया था । फलस्वरूप इन्होंने दुर्योधन का ही पक्ष ग्रहण किया था । युद्ध के १६ वें और १७ वें दिन महावीर कर्ण के ये सारथी हुए थे । कर्ण की मृत्यु के अनंतर १८ वें दिन ये सेनापति बनाए गए थे और युधिष्ठिर द्वारा मारे गए थे ।
२. एक प्रकार का बाण ।
३. अस्त्रचिकित्सा । चीरफाड़ का इलाज ।(अँ॰) सर्जरी । उ॰ सुश्रुत में शल्यचिकित्सा का चरम उत्कर्ष देखने को मिलता है ।—पू॰ म॰ भा॰, पृ॰ २६७ ।
४. छप्पय के ५६ वें भेद का नाम । इसमें १५ गुरु और १२२ लघु, कुल १३७ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
५. हड्डी । अस्थि ।
६. अंजन लगाने की सलाई । शलाका ।
७. मैनफल । मदन वृक्ष ।
८. सफेद खैर ।
९. शिलिंद मछली ।
१०. लोध । लोध्र वृक्ष ।
११. बेल । बिल्व वृक्ष ।
१२. साही नामक जंतु । उ॰— ठीक, यहाँ पर शल्य छोड़कर श ल गया । नाम रहै पर काम बराबर चल गया ।—साकेत, पृ॰ १३७ ।
१३. साँग नामक अस्त्र ।
१४. दुर्वाक्य ।
१५. पाप ।
१६. जमीन में गड़ी हुई जानवरों आदि को हड्डियाँ जो मकान बनाने के समय निकालकर फेंकी जाती हैं ।
१७. जैन सिद्धांत के अनुसार वे भ्रमात्मक धारणाएँ जिनसे बचना धर्मा- चरण के लिये अनिवार्य माना गया है । उ॰—व्रत या धर्म के पालन के लिये तीन तीन शल्यों का अभाव आवश्यक है ।—हिंदु॰ स॰, पृ॰ २३२ ।
१८. वे पदार्थ जिनसे शरीर में किसी प्रकार की पीड़ा या रोग आदि उत्पन्न होता है । विशेष—सुश्रुत के अनुसार ये शल्य दो प्रकार के होते हैं—शरीर और आगंतु । यदि वात, पित्त आदि के दोष से रोएँ, नाखून, शरीर के धीतु, अन्न, मल आदि कुपित होकर पीड़ा या रोग उत्पन्न करें तो उसे शारीर शल्य कहते हैं । और इनके अतिरिक्त जो और बाहरी पदार्थ (लोहा, लकड़ी, सींग आदि) शरीर में पीड़ा या रोग उत्पन्न करें, तो उन्हें आगंतु शल्य कहते हैं ।
१९. काँटा । खपची ।
२०. कील । मेख । खूँटी (को॰) ।
२१. घेरा । बाड़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शल्य m. n. (ifc. f(आ). ) a dart, javelin, lance, spear, iron-headed weapon (cf. उप-श्˚), pike, arrow, shaft (also the point of an arrow or spear and its socket), RV. &c. &c.
anything tormenting or causing pain (as a thorn, sting &c.), or (in med.) any extraneous substance lodged in the body and causing pain (e.g. a splinter, pin, stone in the bladder &c.; also applied to the fetus, and, as a branch of med˚, to ‘the extraction of splinters or extraneous substances’), MBh.; R. &c., Suśr.
a fault, defect, Hariv. (cf. कर्म-श्˚)
शल्य m. a porcupine, BhP.
a kind of fish, L.
a fence, boundary, L.
Vangueria Spinosa, L.
Aegle Marmelos, L.
N. of an Asura, Hariv.; VP.
of a king of Madra (maternal uncle of the sons of Pāṇḍu and esp. of Nakula and Saha-deva, Madrī the wife of Pāṇḍu being sister to Śalya), MBh.; Hariv. &c.
of another king, Rājat.
शल्य n. an iron crow, L.
poison, L.
abuse, defamation, L.,
शल्य &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शल्यं [शल्-यत्] 1 A spear, javelin, dart. --2 An arrow, a shaft; शल्यं निखातमुदहारयतामुरस्तः R. 9. 78; शल्यप्रोतं 9. 75; अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितं R. 8. 88, Ś. 6. 8, V. 2. 10. --3 A thorn, splinter. --4 A pin, peg, stake (said to be m. also in these four senses). --5 Any extraneous substance lodged in the body and giving it very great pain; अलातशल्यं U. 3. 35; अपनीताशेषशल्यः Dk. --6 (Fig) Any cause of poignant or heart-rending grief; उद्धृतविषादशल्यः कथयिष्यामि Ś. 7. --7 A bone. --8 Difficulty, distress. --9 Sin, crime --10 Poison. --11 Abuse, defamation. --ल्यः 1 A porcupine, hedge-hog. --2 The thorny shrub. --3 Extraction of splinters. --4 A fence, boundary. --5 The Bilva and Madana trees. --6 A kind of fish. --7 N. of a king of Madra and brother of Mādrī, the second wife of Pāṇḍu, and thus maternal uncle of Nakula and Sahadeva. [In the great war he at first intended to fight on the side of the Pāṇḍavas, but he was artfully won over by Duryodhana and subsequently fought in his behalf. He acted as charioteer to Karṇa when he was generalissimo of the Kaurava forces, and after his death was appointed commander. He maintained the field for one day, but was at last slain by Yudhiṣṭhira]. --Comp. --अरिः an epithet of Yudhiṣṭhira. --आहरणं, --उद्धरणं, --उद्धारः, --क्रिया, --शास्त्रं extraction of thorns or splinters, or that part of surgery which relates to the extraction of extraneous matter from the body. --कंठः a porcupine. --लोमन् n. the quill of a porcupine. --हर्तृ m. a weeder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1037-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शल्य न० शल--यत् । १ वाणे २ तोमरे ३ क्ष्वेडे मेदि० ४ वंश- कविकायां विश्वः । ५ दुःसहे ६ दुर्वाक्ये शब्दर० ७ पापे त्रिका० “शल्यं नाम विविधतृणकाष्ठपाषाणपांशुलोष्ट्र- बालनखपूयास्रावान्तर्गर्भशल्योद्धारणार्थं यन्त्रशस्त्राक्षा- राग्निप्रणिधानं व्रणविनिश्चयार्थञ्च” सुश्रुतोक्ते ८ चिकि- त्साङ्गे यन्त्रभेदे ९ अस्थ्नि ज्यो० त० । वास्तुभूमिस्थ शल्य- ज्ञानं प्रश्नाक्षरेण यथा भवति तथोक्तं ज्यो० व० “सुनिश्चितां मन्दिरभूमिमादौ निखाय तोयावधि यत्नत- स्ताम् । कुर्य्याद्विशल्यामथ वा नृमानं खात्वाथ वा प्रश्न- वशाद्विधिज्ञः । दूर्वाप्रवालाक्षतपुष्पपाणिः शुचिः शुचिं दैवविदं समेत्य । पृच्छेद्विनीतो मधुरस्वरेण शल्यस्य तत्त्वं भवने तदीशः । ततः प्रश्नादिमो वर्णः सन्धार्य्यो यत्नतो- ऽथ वा । क्रमात् पुष्पापगादेवफलामां ब्राह्मणादिवः । प्रणवो धरणी धारिणी करौ तदनन्तरम् । न भूत्यै नम इत्येष मन्त्रो वह्निप्रियात्मकः” वह्निप्रिया स्वाहा “मन्त्रेणानेन कठिनीमभिमन्त्र्य विभाजयेत् । नवधा सदनक्षेत्रं तया पश्चाद्विलेखयेत् । वकचत एहाः शपया नव चेत् प्रश्नाक्षराणि जायन्ते । प्रागादिकोष्ठनवके वर्णास्ते शल्यमाख्यान्ति । प्रश्ने वकारः पुरतो नरास्थि ब्रवीति शल्यं मरकप्रदायि । क्षौणीशदण्डोरगहेतुमृत्यु- प्रदं ककारः खरशल्यमग्नौ । याम्यं चकारः प्लवगास्थि- वेश्म प्रभोर्विनाशं प्रकरोति शल्यम् । रक्षोदिशि श्वास्थि गृहस्थितानां महद्भयं बक्ति सुनिश्चितं तः । एः पाशिदि- श्यस्थि शिशोर्ब्रवीति मृत्युं प्रवासाद् मृहमेव शल्यम् । होवायुकोणे नररूपमस्थि दारिद्र्यमित्रक्षयकृद्विधत्ते । धनपदिशि शकारः प्राह विप्रास्थि वित्तक्षयकृदथ पकारो वक्ति ऋक्षास्थि शम्भौ । तदिह कुलविगाशं गोधनानाञ्च हानिं वितरति गृहनाथस्यापि गुप्तस्य देवैः । यो मध्य- भागे भसितं कपालं कालायसं चाह कुलक्षयाय । यत्नादपास्यान्यधुना प्रमाणं सर्वत्र तथ्यं कथयामि शल्ये । चन्द्ररक्षोजलेशाने शल्यं सार्द्धकरे कटौ । वह्न्यन्तक- कुबेरेषु पुरुषे मध्यवातयोः” । देवीपु० “पुरुषाधःस्थितं शल्य न गृहे दोषदं भवेत् । प्रासादे दोषदं शल्यं भवेत् यावज्जलान्तकम् । गृहांरम्भेऽतिकण्डूतिः स्याम्यङ्गे [] यदि जायते । शल्यं त्वपनयेत्तत्र प्रासादे भवनेऽपि बा” । १० मदनवृक्षे ११ श्वाविधि च पु० अमरः १२ नकुलमातुल मद्राधिपे नृपभेदे पु०१३ सीम्नि १४ शलाकायां पु० हेमच० १५ बिल्ववृक्षे पु० १६ मत्स्यभेदे राजनि० । १७ शस्त्रभेदे पु० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5090-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शल्य" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें