🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हल
hala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जुए की रस्सी (2.9.13) आबन्ध · योत्र · योक्त्र
कूट (पुं॰/नपुं॰) (3.3.43) माया · अचल · यन्त्र · छल · झूठ · ढेर · लोहे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह यंत्र या औजार जिससे बीज बोने के लिये जमीन जोती जाती है । वह औजार जिसे खेत में सब जगह फिराकर जमीन को खोदते और भुरभुरी करते हैं । सीर । लांगल । विशेष—यह खेती का मुख्य औजार है और सात आठ हाथ लंबे लट्ठे के रूप में होता है, जिसके एक छोर पर दो ढाई हाथ का लकड़ी का टेढ़ा टुकड़ा आड़े बल में जड़ा रहता है । इसी आड़ी लकड़ी में जमीन खोदनेवाला लोहे का फाल ठोंका रहता हैं । लंवे लट्ठे को 'हरिस' या 'हर्सा' और आड़ी जड़ी लकड़ी को 'हरैना' कहते हैं । क्रि॰ प्र॰—चलाना । मुहा॰—हल जोतना = (१) खेत में हल चलाना । (२) खेती करना ।
२. एक अस्त्र का नाम । विशेष—श्री कृष्ण के बड़े भाई बलराम का यह प्रसुख अस्त्र था । इसी से उनका एक नाम 'हल्ली' भी है ।
३. जमीन नापने का लट्ठा ।
४. बृहत्संहिता के अनुसार उत्तर के एक देश का नाम ।
५. सामुद्रिक के अनुसार पैर की एक रेखा या चिह्व ।
६. प्रतिषेध । विघ्न । बाधा (को॰) ।
७. कुरूपता । विकृतियुक्तता । भद्दापन (को॰) ।
८. एक नक्षत्रसमूह (को॰) ।
९. कलह । विवाद । झगड़ा (को॰) ।
हल २ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. हिसाब लगाना । गणित करना ।
२. किसी कठिन बात का निर्णय । किसी समस्या का समाधान (या उत्तर) । जैसे—यह मुश्किल किसी तरह हल होती दिखाई नहीं देती ।
३. मिलकर एकमेक हो जाना । घुलना । उलझन का सुलझना या खुल जाना (को॰) ।
४. किसी गणित या अन्य विषय के प्रश्न का उत्तर या जवाब (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हल m. n. (ifc. f(आ). ) a plough (also as a weapon, and as a land measure), MBh.; Kāv. &c.
हल m. N. of an author, Cat.
हल m. pl. N. of a country and people in the north, VarBṛS.
हल (अम्), n. a plough, L.
a partic. constellation (reckoned among the Ākṛti-yogas), VarBṛS.
ugliness, deformity (= वैराग्य), hindrance, obstruction (= प्रति-षेध), L.
quarrel (= विवाद)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हल [हल् घञर्थे करणे क] 1 A plough; [] वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् । हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम्; or हलं कलयते Gīt. 1. --2 Deformity, ugliness. --Comp. --आयुधः an epithet of Balarāma. --धर, --भृत् m. {1} a ploughman. {2} N. of Balarāma; केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे Gīt. 1; अंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव Me. 59. --भूतिः, --भृतिः f. ploughing, agriculture, husbandry. --हतिः f. {1} striking or drawing along with a plough. {2} ploughing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हल विलेखे भ्वा० पर० सक० सेट् । हलति अहालीत् ज्वलादि० हलः हालः
हल न० हल्यते कृष्यतेऽनेन हल--घञर्थे करणे क । लाङ्गले अमरः । कृषिशब्दे २१९८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हल" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें