🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सीर
sīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हल ।
२. हल जोतनेवाले बैल ।
३. सूर्य ।
४. अर्क । आक का पौधा ।
सीर २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सीर (=हल)]
१. वह जमीन जिसे भू- स्वामी या जमींदार स्वयं जोतता आ रहा हो, अर्थात् जिसपर उसकी निज की खेती होती आ रही हो ।
२. वह जमीन जिसकी उपज या आमदनी कई हिस्सेदारों में बँटती हो ।
३. साझा । मेल । मुहा॰—सीर में=एक साथ मिलकर । इकठ्ठा । एक में । जैसे—भाइयों का सीर में रहना ।
सीर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शिरा (=रक्तनाड़ी)] रक्त की नाड़ी । रक्त की नली । मुहा॰—सीर खुलवाना=नश्तर से शरीर से दूषित पक्त निकलवाना । फसद खुलवाना ।
सीर †पु ४ वि॰ [सं॰ शीतल, प्रा॰ सीअड़, हिं॰ सीड़, सील, सीरा] ठंढ़ा । शीतल । उ॰—सीर समीर धीर अति सुरभित बहत सदा मन भायो ।—रघुराज (शब्द॰) ।
सीर ५ संज्ञा पुं॰
१. चौपायों का एक संक्रामक रोग ।
२. पानी की काट । (लश॰) ।
सीर ६ संज्ञा पुं॰ [फा॰] लशुन । लहसुन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीर m. n. (for derivation See सीता) a plough, RV. &c. &c.
सीर m. an ox for ploughing, draught-ox, Kauś.
the sun, Nir. ix, 40
Calotropis Gigantea, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1219,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीरः [सि-रक् पृषो˚ Uṇ. 2. 25] 1 A plough; सद्यः सीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं Me. 16. --2 The sun. --3 The Arka plant. --Comp. --ध्वजः an epithet of Janaka. --पाणिः, --भृत् m. epithets of Balarāma. --योगः the yoking of cattle to a plough, or a team so yoked.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीर पु० सि--रक् पृषो० । १ सूर्य्ये मेदि० २ अर्कवृक्षे ३ हले च अमरः संज्ञायां कन् । ३ शिशुमारे शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5306,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सी(शी)रः, पुं, (सिनोति सीयते इति वा । सि बन्धे + “शुसिचिमिञां दीर्घश्च ।” उणा० २ । २५ । इति क्रन् । दीर्घश्च ।) सूर्य्यः । इति मेदिनी ॥ अर्कवृक्षः । हलः । इत्यमरः । २ । ९ । १४ ॥ (यथा, मेघदूते । १६ । “सद्यः सीरोत्कर्षणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं किञ्चित्पश्चात् व्रज लघुगतिः किञ्चिदेवोत्तरेण ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-361-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सीर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें