🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:02:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सीता
sītā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हल से बनी रेखा (कूँड) (2.9.15) लांगलपद्धति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सीता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह रेखा जो जमीन जोतते समय हल की फाल के धँसने से पड़ती जाती है । कूँड़ । विशेष—वेदों में सीता । कृषि की अधिष्ठात्री देवी और कई मंत्रों की देवता हैं । तैत्तिरीय ब्राह्मण में सीता ही सावित्री और पाराशर गृह्यसूत्र में इंद्रपत्नी कही गई हैं ।
२. मिथिला के राजा सीरध्वज जनक की कन्या जो श्रीरामचंद्र जी की पत्न्नी थी । विशेष—इनकी उत्पत्ति की कथा यों है कि राजा जनक ने संतति के लिये एक यज्ञ की विधि के अनुसार अपने हाथ से भूम ि जोती । जुती हुई भूमि की कूँड़ (सीता) से सीता उत्पन्न हुईं । सयानी होने पर सीता के विबाह के लिये जनक ने धनुर्यज्ञ किया, जिसमें यह प्रतिज्ञा थी कि जो कोई एक विशेष धनुष को चढ़ावे, उससे सीता का विवाह हो । अयोध्या के राजा दशरथ के पुत्र कुमार रामचंद्र ही उस धनुष को चढ़ा और तोड़ सके इससे उन्हीं के साथ सीता का विवाह हुआ । जब विमाता की कुटिलता के कारण रामचंद्र जी ठीक अभिषेक के समय पिता द्वारा १४ वर्षों के लिये वन में भेज दिए गए, तब पतिपरायण सती सीता भी उनके साथ बन में गईं और वहाँ उनकी सेवा करती रहीं । वन में ही लंका का राजा रावण उन्हें हर ले गया, जिसपर राम ने बंदरों की भारी सेना लेकर लंका पर चढ़ाई की और राक्षसराज रावण को मारकर वे सीता को लेकर १४ वर्ष पूरे होने पर फिर अयोध्या आए और राजसिंहासन पर बैठे । जिस प्रकार महाराज रामचंद्र विष्णु के अवतार माने जाते हैं, उसी प्रकार सीता देवी भी लक्ष्मी का अवतार मानी जाती हैं और भक्तजन राम के साथ बराबर इनका नाम भी जपते हैं । भारतवर्ष में सीता देवी सतियों में शिरोमणि मानी जाती हैं । जब राम ने लोकमर्यादा के अनुसार सीता की अग्नि- परीक्षा की थी, तब स्वयं अग्निदेव ने सीता को लेकर राम को सौंपा था । पर्या॰—वैदेही । जानकी । मैथिली । भूमिसंभवा । अयोनिजा । यौ॰—सीता की मचिया=एक प्रकार का गोदना जो स्त्रियाँ हाथ में गुदाती हैं । सीता की रसोई=(१) एक प्रकार का गोदना । (२) बच्चों के खेलने के लिये रसोई के छोटे छोटे बरतन । सीता की पँजीरी=कर्पूरवल्ली नाम की लता ।
३. वह भूमि जिसपर राजा की खेती होती हो । राजा की निज की भूमि । सीर ।
४. दाक्षायणी देवी का एक रूप या नाम ।
५. आकाशगंगा की उन चार धाराओं में से एक जो मेरु पर्वत पर गिरने के उपरांत हो जाती है । विशेष—पुराणों के अनुसार यह नदी या धारा भद्राश्व वर्ष या द्विप में मानी गई है ।
६. मदिरा ।
७. ककहो का पौधा ।
८. पातालगारुड़ी लता ।
९. एक पर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में रगण, तगण, मगण, यगण और रगण होते हैं । उ॰—जन्म बीता जात सीता अंत रीता बावरे ! राम सीता राम सीता राम सीता गाव रे । छंजः॰, पृ॰ २०७ ।
१०. सीताध्यक्ष के द्वारा एकत्र किया हुआ अनाज ।
११. जैनों के अनुसार विदेह की एक नदी का नाम ।
१३. हल से जुती हुई भूमि (को॰) ।
१४. कृषि । खेती (को॰) ।
१५. इंद्र की पत्नी (को॰) ।
१६. उमा का नाम (को) ।
१७. लक्षमी का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीता f. (less correctly written शीता; cf. सीमन्, सीर) a furrow, the track or line of a ploughshare (also personified, and apparently once worshipped as a kind of goddess resembling Pomona; in RV. iv, 57, 6, Sītā is invoked as presiding over agriculture or the fruits of the earth; in VS. xii, 69-72, Sītā ‘the Furrow’ is again personified and addressed, four furrows being required to be drawn at the ceremony when the above stanzas are recited; in TBr. she is called सावित्री, and in PārGṛ. इन्द्र-पत्नी, ‘the wife of Indra’; in epic poetry S˚ is the wife of Rāmacandra and daughter of Janaka, king of Mithilā, capital of Videha, who was otherwise called Sīradhvaja; she was named Sītā because fabled to have sprung from a furrow made by Janaka while ploughing the ground to prepare it for a sacrifice instituted by him to obtain progeny, whence her epithet Ayoni-jā, ‘not womb-born’; her other common names, Maithilī and Vaidehī, are from the place of her birth; according to one legend she was Vedavatī q.v., in the Kṛta age; accord. to others she was an incarnation of Lakṣmi and of Umā; the story of Rāma's bending the bow, which was to be the condition of the gift of Sītā, is told in R. i, 67; Sītā's younger sister Urmilā was at the same time given to Lakṣmaṇa, and two nieces of Janaka, daughters of his brother king Kuśa-dhvaja, to Bharata and Śatrughna), RV. &c. &c., IW. 335 n. 1; 337 &c.
N. of a form of Dākṣāyaṇī, Cat.
of a poetess, Cat.
of a river, MBh.; R. &c.
of the eastern branch of the four mythical branches of the heavenly Ganges (into which it is supposed to divide after falling on mount Meru; this branch is fabled to flow into the Varṣa or Dvīpa called Bhadrāśva), L.
of an Upaniṣad, Cat.
spirituous liquor, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1218,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीता [सि-त पृषो˚ दीर्घः] 1 A furrow, track or line of a ploughshare. --2 (Hence) A tilled or furrowed ground, ploughed land; वृषेव सीतां तदवग्रहक्षतां Ku. 5. 61. --3 Husbandry, agriculture; as in सीताद्रव्य q. v. --4 N. of the daughter of Janaka, king of Mithilā, and wife of Rāma. [She was so called because she was supposed to have sprung from a furrow made by king Janaka while ploughing the ground to prepare it for a sacrifice which he had instituted to obtain progeny, and hence also her epithets, ‘Ayonijā’, ‘Dharāputrī’ &c. She was married to Rāma and accompanied him to the forest. While there she was once carried off by Rāvaṇa who tried to violate her chastity, but she scornfully rejected his suit. When Rāma came to know that she was in Laṅkā, he attacked the place, killed Rāvaṇa and his host of demons, and recovered Sītā. She had, however, to pass through the terrible ordeal of fire before she could be received by her husband as his wife. Though thus convinced of her chastity, he had afterwards to abandon her, when far advanced in pregnancy, because the people continued to suspect her fidelity. She, however, found a protector, in the sage Vālmīki, at whose hermitage she was delivered of Kuśa and Lava, and who brought them up. She was ultimately restored to Rāma by the sage.]. --5 N. of a goddess, wife of Indra. --6 N. of Umā. --7 N. of Lakṣmī. --8 N. of one of the fabulous branches of the Ganges. --9 Spirituous liquor. --Comp. --द्रव्यं implements of agriculture, tools of husbandry; Ms. 9. 293. --पतिः N. of Rāmachandra. --फलः the custard-apple tree. --(लं) its fruit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीता स्त्री सि--त पृषो० दीर्घः । १ लाङ्गलपद्धतौ अमरः २ जनकराजदुहितरि ३ भद्राश्ववर्षस्थितगङ्गायाञ्च । “अथ मे कर्षतः क्षेत्रं लाङ्गलादुत्थिता ततः । क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतति विश्रुता । भूतलादु- त्थिता सा तु व्यवर्द्धत ममात्मजा” रामा० बाल० “अथ लोकेश्वरो लक्ष्मीर्जनकस्य पुरे खतः । शुभक्षेत्रे ह- लोत्खाते तारे चोत्तरफाल्गुने । अयोनिजा पद्मकरा वालार्कशतसन्निभा । सीतामुखे समुत्पन्ना बालभावेन सुन्दरी । सीतामुखोद्भवात् सीता इत्यख्या नाम चा- करोत्” पद्मपु० । भद्राश्ववर्षनदीभेदश्च स्वर्गगङ्गाया धारा- मेदः जम्बुद्वीपशब्दे ३०४६ पृ० दृश्यः । ४ सक्ष्म्याम् [] ५ उमायां ६ सस्याधिदेवतायां नानार्थमञ्जरी । ७ गदि- रायां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5299-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सीता" आता है (29)
कुजा सीता । जानकीजानकी जनक की पुत्री । सीताधरणीसुता सीताजनकनंदिनी सीता । जानकीजनकात्मजा सीता । जानकीपुण्यश्लोका सीताभूसुता सीतामहीसुता सीताविदेहजा सीताभूपुत्री जानकी । सीतामहीपुत्री सीताभौमि पृथ्वी की कन्या । सीतासिया सीता । जानकीवैदही विदेहराज जनक की कन्या, सीताधरणीजा सीतामौथिली मिथिला देश के राजा की कन्या, जानकी । सीताअयानिजा सीतामहिसुता पृथ्त्री की पुत्री, सीताअवनीसुता सीता । पृथ्वीपुत्री जानकीधरनिसुता पु संज्ञा स्त्री॰ जानकी । सीताधरात्मजा सीताधरणीपुत्री सीतापृथ्वीतनया सीतापृथ्वीसुता जानकी । सीताभूमिपुत्री सीतावासुंधरेयो वसुंधरा की पुत्री । भूमिजा । भूमिगत । सीताविदेहकुमारी (राजा जनक की पुत्री) जानकी । सीतायोजनगंधा कस्तूरीमहीजा अदरक । आदी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें