🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुजा
kujā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कु = पृथ्वी + जा = जायमान]
१. सीता । जानकी । उ॰—टूटे धनुष कठिन है ब्याहू । बिन भंजे को बरी कुजाहू ।—विश्राम (शब्द॰) ।
२. कात्यायिनी का एक नाम ।
कुजा २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुब्जक] मोतिया या बेले का फूल । उ॰— कोइ कूजा सतबर्ग चमेली । कोई कदम सुरस रस बेली ।— जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कु—जा f. ‘earth-daughter’, Durgā, L.
of Sītā, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (286,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुजा स्त्री कोः पृथिव्याः जायते जन--ड । सीतादेव्यां त- स्याः पृथिवीतोजन्मकथा कालि० ३७ अ० “तच्छ्रुत्वा जनको राजा प्रविश्यान्तःपुरं स्वकम् । भा- र्य्याभिर्मन्त्रयामास यज्ञार्थं पुत्रजन्मने । मन्त्रयित्वा तदा राजा महिषीप्रमुखैः स्वयम् । चतसृभिस्तु भार्य्या- भिर्यज्ञार्थं दीक्षितोऽभवत् । ततः पुरोधसं राजा गौ- तमं मुनिसत्तमम् । तत्पुत्रञ्च शतानन्दं पुरोधायाक- रोन्मखम् । द्वौ पुत्रौ तस्य सञ्जातौ यज्ञभूमौ परौ स्मृतौ । एका च दुहिता साध्वी मूम्यन्तरगता शुभा । नारदस्योपदेशेन यज्ञभूमिं ततो नृपः । हलेन दारयामास यज्ञवाटावधि स्वयम् । तद्भूमौ जातसीतायां शुभां कन्यां समुत्थिताम् । लेभे राजा मुदा युक्तः सर्वलक्षण- संयुताम् । तस्यान्तु जातमात्रायां पृथिव्यन्तर्हिता [] स्वयम् । जगाद वचनञ्चेदं गौतमं जनकं नृपम् । पृथिव्युवाच । एषा सुता मया दत्ता तव राजन्मनो- हरा । एनां गृहाण सुभगां लोकद्वयशुभावहाम् । अनया मे महाभार उद्धृतौ हेतुभूतया । क्षयं यास्यति भारार्त्तिं मोचयिष्यामि दारुणाम् । रावणाद्या महा वीराः कुम्भकर्णादयोऽपरे । नाशं यास्यन्ति दुर्द्धर्षाः कृतेऽस्या राक्षसाः परे । त्वञ्च मोदं दुराधर्षं यद्दहितृ कृतं नृप! । अवाप्स्यसि सुराणाञ्च पितॄणामृणशोधनम्” । कुजाः वृक्षा आश्रयत्वेन सन्त्यस्याः अच् । २ कात्या- यनीदेव्यां मेदि० “कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा मानकं कचुः । विल्वोऽशोको जयन्ती च विज्ञेया नव- पत्रिका” इत्युक्तनवपत्रिकाणाम् “तव स्थानमिदं मर्त्ये” इति मन्त्रलिङ्गेन आश्रयणीयत्वोक्तेस्तस्यास्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2067-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुजा, स्त्री, (कुजाः पृथिवीजाः वृक्षाः आश्रयत्वेन सन्ति अस्याः इति अच् ततष्टाप् । यथा, -- “कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा मानकं कचुः । विल्वाशोकौ जयन्ती च विज्ञेया नवपत्रिका” ॥ इति मन्त्रोक्तनवपत्रिकासु “तव स्थानमिदं मर्त्त्ये” इत्यादि निर्द्देशेन चास्याः आश्रयत्वात् तथात्वम् ।) कात्यायनी देवी । इति मेदिनी ॥ (कोः पृथिव्याः जायते । जन + डः टाप् च । सोता देषी भूमेः तदुत्पत्तिकथा कालिका पुराणे ३७ अध्यायेः । “ततः पुरोधसं राजा गोतमं मुनिसत्तमम् । तत्पुत्त्रञ्च शतानन्दं पुरोधायाकरोन्मखम् ॥ द्वौ पुत्त्रौ तस्य सञ्जातौ यज्ञभूमौ परौ स्मृतौ । एका च दुहिता साध्वी भूम्यन्तरगता शुभा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-135-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें