🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:43:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंतल
kuṃtala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंतल संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुन्तल]
१. सिर के बाल । केश । उ॰— श्रवण मणि ताटंक मंजुल कुटिल कुंतल छोर ।—सूर (शब्द॰) ।
२. प्याला । चुक्कड़ ।
३. जौ ।
४. सुगंधवाला ।
५. हल ।
६. संगीत में एक प्रकार का ध्रुपद, जिसके प्रति पाद में १६ अक्षर होते हैं ।
७. एक देश का नाम जो कोंकण और बरार के बीच में था ।
८. संपूर्ण जाति का एख राग जो दीपक का चौथा पुत्र में माना जाता है । इसके गाने का सम य ग्रीष्म ऋतु का दोपहर है ।
९. सुत्रधार (अने॰) ।
१०. वेष बदलनेवाला पुरुष । बहुरुपिया (अने॰) ।
११. राम की सेना का एक बंदर ।
कुंतल २ †; संज्ञा पुं॰ [अं॰ क्विन्टल] एक तौल । कुंटल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुन्तल m. (ifc. f(आ). , Gīt. ii, 15) the hair of the head, lock of hair, BhP.; Sāh. &c.
a particular head-dress, L.
a drinking cup, L.
a plough, L.
barley, L.
a kind of perfume (= ह्रीवेर), L.
(in music) a certain Dhruvaka
कुन्तल m. pl. N. of a people, MBh.; VP. &c.
कुन्तल m. a prince of that people, MBh. ii, 1270; VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (291,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंतलः 1 The hair of the head, a lock of hair; प्रतनुविरलैः प्रांतोन्मीलन्मनोहरकुंतलैः U. 1. 20. Ch. P. 4, 6; Gīt. 2. --2 A drinking cup. --3 A plough. --4 Barley. --5 A kind of perfume. --लाः (pl.) N. of a country and its inhabitants.
कुंतल N. of the country to the north of Cola. Kalyāṇa or Kallian Doorg south of Kurugade appears to have been its capital. The country represents the southwestern portion of Hyderabad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्तल पु० कुन्तं क्षुद्रकीटं (उकुण) लाति ला--क । १ केशे “कापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः । बाहुमूलं [] स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्कुटम्” सा० द० । तदाव कारत्वात् २ ह्रीवेरे च अमरः । कुत्तलाकारं केशाग्रा- कारं लाति ला--क । ३ यवे ४ चषके पानपात्रे ५ ला- ङ्गले च विश्वः । ६ ध्रुवकभेदे “वर्णैः षोडशभिः कार्य्यः कुन्तलो लघुशेखरैः । शृङ्गारे च रसे प्रोक्त आनन्द- फलदायकः” इति संगीतदामो० । “कामगिरिं समारभ्य द्वारकान्तं महेश्वरि! । श्रीकुन्तलाभिधोदेशः कथितः पूर्व्वसूरिभिः” शक्तिसङ्गमतन्त्रोक्ते ७ देशभेदे पु० भूम्नि- “स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजस्वसुः” सा० द० । “अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ” इत्युपक्रमे “जि- ल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदा नलकाननाः” भा० भी० ९ अ० दक्षिणात्यजनपदोक्तौ । तेषां राजा अण् । कौन्तल तद्दे- शनृपे । बहुषु तस्य लुक् । क्वचित् एकत्वेऽपि लुक् । “आकर्षः कुन्तलश्चैच मालवाश्चान्ध्रकास्तथा । द्राविडाः सिंहलाश्चैव राजा काश्मीरकस्तथा” भा० स० १ अ० । ते अभिजनोऽस्य अण् । कौन्तल पित्रादिक्रमेण तद्देश- वासिनि । बहुषु तस्य लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2099-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्तलः, पुं, (कुन्तं उत्कुनं लाति गृह्णाति । ला + कः ।) केशः । (यथा साहित्यदर्पणे ३ । १२४ । “कापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः । बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्फुटम्” ॥) ह्रीवेरम् । इत्यमरः २ । ६ । ९५ ॥ चषकः । यवः । इति मेदिनी ॥ (कुन्तस्य अग्राकारमिव लाति ।) लाङ्गलः । इति विश्वः ॥ ध्रुवकभेदः । यथा, -- “वर्णैः षोडशभिः कार्य्यः कुन्तलो लघुशेखरे । शृङ्गारे च रसे प्रोक्तमानन्दफलदायकः” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (दाक्षिणात्यजनपद- विशेषः । तदधिष्ठाता राजा च यथा महाभारते २ । राजसूयिकपर्व्वणि ३४ । ११ । “आकर्षः कुन्तलश्चैव मालवाश्चान्ध्रकास्तथा । द्राविडाः सिंहलाश्चैव राजा काश्मीरकस्तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-142-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंतल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें