🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:27:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यंत्र
yaṃtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यंत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ यन्त्र]
१. तांत्रिकों के अनुसार कुछ विशिष्ट प्रकार से बने हुए आकार या कोष्ठक आदि, जिनमें कुछ अंक या अक्षर आदि लिखे रहते हैं और जिनके अनेक प्रकार के फल माने जाते हैं । तांत्रिक लोग इनमें देवताओं का अधिष्ठान मानते हैं । लोग इन्हें हाथ या गले में पहनते भी हैं । जंतर । यौ॰—यंत्रचेष्टित=बाजीगरी । यंत्रमंत्र । यंत्रमंत्र=जादू, टोना, या टोटका आदि ।
२. विशेष प्रकार से बना हुआ उपकरण; जो किसी विशेष कार्य के लिये प्रस्तुत किया जाय । औजार । जैसे,—(क) वैद्यक में तेल और आसव आदि तैयार करने के अनेक प्रकार के यंत्र होते हैं । (ख) प्राचीन काल में भी अनेक ऐसे यंत्र बनते थे, जिनसे दूर से ही शत्रुओं पर प्रहार किया जाता था ।
३. किसी खास काम के लिये बनाई हुई कल या औजार । जैसे,— आजकल संसार में सैकड़ों प्रकार के यंत्र प्रचलित है, जिनकी सहायता से सैकड़ों हजारों आदमियों का काम एक या दो आदमी कर लेते हैं ।
४. बंदूक ।
५. बाजा । वाद्य ।
६. बाजों के द्वारा होनेवाला संगीत । वाद्यसंगीत ।
७. वीणा । बीन ।
८. ताला । एक प्रकार का बरतन ।
१०. नियंत्रण । यौ॰—यंत्रकरंडिका । यंत्रकर्मकृत्=कलाकार । कारीगर । यंत्रकोविद=मिस्त्री । मशीन के काम में दक्ष । यंत्रगोल । यंत्रतक्षा=यंत्र बनानेवाला । यंत्रतोरण=तोरण जो यंत्र वा मशीन से घूमता हो । यंत्रदृढ=अर्गला वा ताला से बंद । यंत्रपुत्रक । यंत्रप्रवाह=कृत्रिम झरना या सोता । यंत्रमार्ग । यंत्रमुक्त=एक शस्त्र । यंत्रविधि । यंत्रशर=यंत्रचालित बाण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यन्त्र See col. 3.
यन्त्र n. any instrument for holding or restraining or fastening, a prop, support, barrier, RV. &c. &c.
a fetter, band, tie, thong, rein, trace, Mn.; MBh.
a surgical instrument (esp. a blunt one, such as tweezers, a vice &c., opp. to शस्त्र), Suśr.; Vāgbh.
any instrument or apparatus, mechanical contrivance, engine, machine, implement, appliance (as a bolt or lock on a door, oars or sails in a boat, &c.), MBh.; Kāv. &c. (cf. कूप-, जल-, तैल-य्˚; ibc. or ifc. often = mechanical, magical)
restraint, force (˚त्रेण ind. forcibly, violently), MW.
an amulet, mystical diagram supposed to possess occult powers, Kathās.; Pañcar. (cf. RTL. 203).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (845,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यंत्रं [यंत्र्-अच्] 1 That which restrains or fastens, any prop or support, a stay; as in गृहयंत्र (see the quotation under this word). --2 A fetter, band, fastening, tie, thong. --3 A surgical instrument, especially a blunt instrument (opp. शस्त्र). --4 Any instrument or machine, an appliance, a contrivance, implement in general; कूपयंत्र Mk. 10. 59 ‘a machine for drawing up water from a well’; so तैल˚, जल˚ &c. --5 A bolt, lock. --6 Restraint, force. --7 An amulet, a mystical or astronomical diagram used as an amulet. --Comp. --आलयः a printing-press. --उपलः a mill, mill-stone. --करंडिका a kind of magical basket. --कर्मकृत् m. an artist, artisan. --गृहं {1} an oil-mill. {2} a manufactory. --गोलः a kind of pea. --चेष्टितं any magical work, an enchantment. --तक्षन् m. {1} a constructor of machines. {2} a [] preparer of charms. --तोरणं a mechanical arch (fitted with contrivances to move it). --दृढ a. secured by a bolt (as a door). --नालं a mechanical pipe or tube. --पुत्रकः, --पुत्रिका a mechanical doll, a puppet furnished with contrivances, such as strings, for moving the limbs. --पेषणी a hand-mill. --प्रवाहः an artificial stream of water; R. 16. 49. --मार्गः a canal or an aqueduct. --शरः an arrow or any missile shot off by means of machinery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0888-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यन्त्र न० यत्रि--अच् । १ संयमने तन्त्रोक्ते देवाद्यधिष्ठाने २ चक्रभेदे ३ औषधपाकार्थपात्रभेदे, ज्योतिश्चक्राद्यवेक्षण- साधने ४ पदार्थभेदे, ५ सूत्रथारादेर्दारुवेधकादौ (तुरविन्) (भमर) पदार्थे । ६ अग्न्यादेः क्षपणसाधने पदार्थे अग्नि- यन्त्रम् (कामान धनुक) । [] औषधपाकपात्रं च नानाविर्ध भावप्र० दर्शितं यथा वालुकायन्त्रम् “भाण्डे वितस्तिगम्भीरे मध्ये निहितकूपिके । कूपिकाकण्टपर्य्यन्तं वालुकाभिश्च पूरिते । भेषजं कूपि- कासंस्थं वह्निना यत्र पच्यते । वालुकायन्त्रमेतद्वि यन्त्र- तन्त्रवुधैः स्मृतम्” । दोलायन्त्रम् “निघद्धमौषधं सूतं भूर्ज्जे तत्त्रिगुणान्तरे । रसपोटलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि । सन्धान- पूर्णं कुम्भान्तः स्वावलम्बनसंस्थितम् । अधस्ताज्ज्वा- लयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि । दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तं स्वेदनाख्यं तदेव हि” । सन्धानं काञ्जिकादि । विद्याधरयन्त्रम् “साम्बुस्थालीमुखे बद्धे वस्त्रे स्वेद्यं निधाय च । पिधाय पच्यते यत्र तद्यन्त्रं स्वेदनं परम् । अधःस्थाल्यां रसं क्षिप्त्वा संनिदध्यान्मुखोपरि । स्थाली- मूर्द्धमुखीं सम्यक् निरुध्य मृदुमृत्सया । ऊर्द्धस्थाल्यां जलं क्षित्वा चुल्ल्यामारोप्य यत्नतः । अधस्तात् ज्वालये- दग्निं यावत् प्रहरपञ्चकम् । स्वाङ्गशीतं ततो यन्त्रात् गृह्णीयाद्रसमुत्तमम् । विद्याधराभिधं यन्त्रमेतत्तज्ज्ञै- रुदाहृतम्” । भूधरयन्त्रम् “वालुकासु समस्ताङ्गं गर्त्ते मूषाः रसान्विताः । दीप्तोपलैः संवृणुयाद्यन्त्रं भूधरनामकम्” । डमरुयन्त्रम “यन्त्रं डमरुसंज्ञं स्यात्तत्स्थाल्योर्मुद्रिते मुखे” कालज्ञानार्थे सू० सि० उक्ते ६ पदार्थभेदे यथोक्तं “कालसंसाधनार्थाय तथा यन्त्राणि साधयेत् । एकाकी योजयेद्बीजं यन्त्रे विस्मयकारिणि । शङ्कुयष्टिधनुश्चक्रै- श्छायायन्त्रैरनेकधा । गुरूपदेशाद्विज्ञेयं कालज्ञानमत- न्द्रितैः” मू० । “शङ्कुयष्टिधनुश्चक्रैः प्रसिद्धैश्छायायन्त्रैश्छा- यासाधकयन्त्रैरनेकधा नानाविधगणितप्रकारैर्गुरूपदेशात् स्वाध्यापकस्य निर्व्याजकथनादतन्द्रितैरभ्रमैः पुरुषैः काल- ज्ञानं दिनगतादिज्ञानं विज्ञेयं सूक्ष्मत्वेनावगम्यम् । एतत् सर्वं सिद्धान्तशिरोमणौ भास्कराचार्थैः स्पष्टीकृतम् शङ्कुयन्त्रत् “समतलमस्तकपरिधिर्भ्रमसिद्ध्यै दन्तिदन्तजः शङ्कुः । तच्छायातः प्रोक्तं ज्ञानं दिग्देशकालानाम्” । यष्टियन्त्रम् “त्रिज्याविष्कम्भार्धं वृत्तं कृत्वा दिगङ्कितं तत्र । दत्त्वाऽग्रां प्राक्पश्चात् द्विज्यावृत्तं च तन्मध्ये । तत्- परिधौ षष्ट्यङ्कं यष्टिर्नष्टद्युतिस्ततः केन्द्रे । त्रिज्याङ्गुला निधेया यष्ट्याग्राग्रान्तरं यावत् । यावत्या मौर्व्या यद्द्वितीयवृत्ते धनुर्भवेत् तत्र । दिनगतशेषा नाड्यः प्राक् पश्चात् स्युः क्रमेणैवम्” । [] चक्रयन्त्रम् “चक्रं चक्रांशाङ्कं परिधौ श्लथशृङ्खलादिका- धारम् । धात्री आधारात् कल्प्या भार्धेऽत्र खार्धं च । तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं क्षित्वार्काभिमुखनेमिकं धार्यम् । भूमेरुन्नतभागास्तत्राक्षच्छायया भुक्ताः । तत्खार्धान्तश्च नता उन्नतलवसङ्गुणं द्युदलम् । द्युदलौन्नतांशभक्तं नाड्यः स्थूलाः परैः प्रोक्ताः” । धनुर्यन्त्रम् “दलीकृतं चक्रमुशन्ति चापम्” इति । अथ ग्रन्थविस्तरभयादेतेषां निरूपणविस्तरो गणितादि- विचारश्चोपेक्षित इति मन्तव्यम् । अथ घटीयन्त्रादिभि- श्चमत्कारियन्त्रैर्वा सर्वोपजीव्यं कालं सूक्ष्मं साथयेदिति कालसाधनमुपसंहरति” रङ्ग० । “तोययन्त्रकपालाद्यै- र्मयूरनरवानरैः । ससूत्ररेणुगर्भैश्च सम्यक् कालं प्रसा- धयेत्” मू० । “तोययन्त्रं च तत् कपालं च कपालाख्यं जलयन्त्रं वक्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यन्त्र" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें