🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शैल
śaila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शैल १ वि॰ [सं॰]
१. शिला सबंधी । पत्थर का ।
२. पथरीला । चट्टानी ।
३. कड़ा । कठोर ।
शैल २ संज्ञा पुं॰
१. पर्वत । पहाड़ । उ॰—दीन्हों डारि शैल ते भू पर पुनि जल भीतर डारयो ।—सूर (शब्द॰) ।
२. चट्टान । शिला ।
३. छरीला । शैलेय ।
४. रसौत । रसवत ।
५. शिला- जीत ।
६. लिसोड़ा । बहुवार ।
७. बाँध । बंधा (को॰) ।
८. एक प्रकार का अंजन । सुरमा (को॰) ।
९. पत्थरों का ढेर । प्रस्तरनिचय । प्रस्तरसमूह (को॰) ।
१०. सात की संख्या का बोधक शब्द (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शैल mf(ई)n. (fr. शिला) made of stone, stony, rocky, MBh.; Hariv. &c.
stone-like, rigid (with आसन n. a partic. manner of sitting), Cat.
शैल m. (ifc. f(आ). ) a rock, crag, hill, mountain (there are seven [or, accord. to some, eight] mythical mountain ranges separating the divisions of the earth, viz. निषध, हेम-कूट, नील, श्वेत, शृङ्गिन्, माल्यवत्, गन्ध-मादन, VP.), Mn.; MBh. &c.
शैल m. N. of the number ‘seven’, Gaṇit.
a dike, MW.
शैल n. (only L.) benzoin or storax
bitumen
a sort of collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1089,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शैल a. (ली f.) [शिलाः संत्यस्य प्रज्ञा˚ अण्] Rocky, craggy, stony. --लः 1 A mountain, hill; शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे Chāṇ. 55; शैलौ मलयदर्दुरौ R. 4. 51. --2 A dike, dam. --3 A rock, big stone. --लं 1 Borax, benzoin. --2 Bitumen. --3 A kind of collyrium. --Comp. --अंशः N. of a country. --अग्रं the peak of a mountain. --अटः {1} a mountaineer, a barbarian. {2} an attendant on an idol. {3} a lion. {4} a crystal. --अधिपः, --अधिराजः, --इंद्रः, --पतिः, --राजः epithets of the Himālaya. --आख्यं {1} benzoin. {2} a fragrant resinous substance. --इंद्रस्थः the birch tree. --कटकः the side or slope of a mountain. --गंधं a kind of sandal. --जं {1} benzoin. {2} bitumen. --जनः a mountaineer. --जा, --तनया, --पुत्री, --सुता epithets of Pārvatī; अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये K. P. 10; Ku. 3. 68. --धन्वन् m. an epithet of Śiva. --धरः an epithet of Kṛṣṇa. --निर्यासः benzoin. --पत्रः the Bilva tree. --भित्तिः f. an instrument for cutting stones, a stone cutter's chisel. --रंध्रं a cave, cavern. --वीजं the markingnut plant. --शिबिरं the ocean. --सार a. as strong as a mountain, firm as a rock; Ki. 10. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैल न० शिलायां भवः अण् । १ शैलेये गन्धद्रव्यभेदे । २ तार्क्ष्यशैले मेदि० । ३ शिलाजतुनि च राजनि० । शिलाः सन्त्यस्य प्रज्ञा० अण् । ४ पर्वते पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5141,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैलं, क्ली, (शिलाया भवम् । शिला + अण् ।) शैलेयम् । तार्क्ष्यशैलम् । इति मेदिनी ॥ शिला- लतु । इति राजनिर्घण्टः ॥
शैलः, पुं, (शिलाः सन्त्यत्रेति । शिला + ज्योत्स्ना- दित्वादण् ।) पर्व्वतः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ४ । ७१ । “ततो गौरीगुरु शैलमारुरोहाश्वसाधनः । वर्द्धयन्निव तत्कूटानुद्धूतैर्धातुरेणुभिः ॥” शिलासम्बन्धिनि, त्रि । यथा, भागवते । ११ । २७ । १२ । “शैलीदारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती मनोमयी दारुमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-137-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें