🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:16:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीमूत
jīmūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
देवताड़ के नाम (2.4.69) वेणी · खरा · गरी · देवताड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीमूत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पर्वत ।
२. मेघ । बादल ।
३. मुस्ता । मोथा । नागर मोथा ।
४. देवताड़ वृक्ष ।
५. इंद्र ।
६. पोषण करनेवाला । रोजी या जीविका देनेवाला ।
७. घोषा लता ।
८. सूर्य ।
९. एक ऋषि का नाम जिनका उल्लेख महाभारत में है ।
१०. एक मल्ल की नाम जो विराट की सभा में रहता था और भीम के द्वारा मारा गया था ।
११. हरिवंश के अनुसार दशार्ह के पोत्र का नाम ।
१२. ब्रह्मांड पुराण में शाल्मली द्वीप के एक राजा जो वपुष्मत् के पुत्र थे ।
१३. शाल्मली द्वीप के एक वर्ष का नाम ।
१४. एक प्रकार का दंडक वृत्त जिसके प्रत्येक चरण में दो नगण और ग्यारह रगण होते हैं । यह प्रचित के अंतर्गत है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीमूत m. (g. पृषोदरादि) a cloud, RV. vi, 75, 1; AV. xi, 5, 14; VS.; Kāṭh. &c.
a mountain, L.
the sun, MBh. iii, 152
Indra, L.
a nourisher, sustainer, L. = ˚तक, Suśr. iv, 37, 25
Luffa foetida or a similar plant, L.
Cyperus rotundus, L.
N. of a metre
of an ancient sage, MBh. v, 3843
of a wrestler, iv, 347
of a son of Vyoman or Vyoma, Hariv. 1991 f.; BhP. ix, 24, 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीमूतः [जया ति नभः, जीयते अनिलेन जीवनस्योदकस्य मूतं बंधो यत्र, जीवनं जलं मूतं बद्धं अनेन, जावनं मुंचतीति वा पृषो˚ Tv. cf. Uṇ. 3. 91] 1 A cloud; जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिं Me. 4. --2 A mountain. --3 A nourisher, sustainer. --4 An epithet of Indra. --Comp. --कूटः a mountain. --केतुः an epithet of Śiva. --वाहनः {1} N. of Indra. {2} N. of a king of the Vidyādharas, hero of the play called Nāgānanda; (mentioned also in कथासरित्सागर). [He was the [] son of Jīmūtaketu and renowned for his benevolent and charitable disposition. When his father's kingdom was invaded by his kinsmen, he scorned the idea of fighting with them and induced his father to leave it to those who sought for it and to repair with him to the Malaya mountain to lead a holy life. It is related that there he one day took the place of a young serpent who was, by virtue of an agreement, to be offered to Garuḍa as his daily meal, and induced, by his generous and touching behaviour, the enemy of serpents to give up his practice of devouring them. The story is very pathetically told in the play]. --वाहिन् smoke.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीमूत पु० जयति नभः, जीयतेऽनिलेन वा । जि--क्त । “जेर्मुट् चोदात्तः दीर्घश्च” । जीवनस्योदकस्य मूतं बन्धो यस्येति वा जीवनं जलं मूतं बद्धमनेन । मूङ् वन्धने कर्म्मणि क्तः पृषोदरादित्वात् साधु । ज्यानं जीर्णं ज्या--सं० क्विप्, जिया वयोहान्या मूतो बद्ध इति वा जीवनं मुञ्चति वा पृषो० । १ पर्वते २ मेधे ३ मुस्तायां ४ देवताडवृक्षे च अमरः ५ इन्द्रे ६ भृतिकरे ७ घोषकलतायां च हेम० । मेघे “यथा जीमूत- शब्देन स्त्रीणां त्रासोऽभिजायते” दुन्दुभिपूजामन्त्रः । “जीमूतैरपिहितसानुरिन्द्रकीलः” किरा० । “जीमूतस्येव भवति प्रतीकम्” ऋ० ६ । ७५ । १ “प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युरर्णार्णबव्यालजीमू तलीलाकरोद्दामशङ्खादयः” वृ० र० उक्ते ८ दण्डकभेदे तथा च एकादशभीरगणैः रचितो जीमूताख्यो दण्डकः । स्वार्थे क । जीमूतक तेष्वर्थेषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3122,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीमूतः, पुं, (जयति आकाशमिति । जि + “जेर्मूट्चोदात्तः ।” उणां ३ । ९१ । इति क्तः । मूडागमो धातोदीर्घश्च ।) पर्व्वतः । (यथा- मत्स्यपुराणे । १२० । ७५ । “जीमूतो द्रावणश्चैव मैनाकश्चन्द्रपर्व्वतः । आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति ॥” * ॥ [] जीवनं जलं मूत्रयति स्रावयतीति । पृषोदरा- दित्वात् साधुः । इति पुरुषोत्तमदेवः ।) मेघः । (यथा, महाभारते । ६ । १९ । ३१ । “राजानमन्वयुः पश्चात् जीमूता इव वार्षिकाः ॥”) मुस्ता । देवताडवृक्षः । इत्यमरः । ३ । ३ । ५८ ॥ इन्द्रः । भृतिकरः । घोषकलता । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, चरके सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये । “धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम् ॥” सूर्य्यः । यथा, महाभारते । ३ । ३ । सूर्य्य- स्याष्टोत्तरशतनामकीर्त्तने । २२ । “वरुणः सागरोऽंशुश्च जीमूतो जीवनोऽरिहा ॥” ऋषिविशेषः । यथा, महाभारते ५ । १११ । २४ । “जीमूतस्यात्र विप्रर्षेरुपतस्थे महात्मनः ॥” मल्लविशेषः । भीमसेनस्तु विराटगृहवासकाले नियुद्धेनैनं निहतवान् । यथा, महाभारुते । ४ । १२ । २२ । “ततस्तु वृत्रसङ्काशं मीमो मल्लं समाह्वयत् । जीमूतं नाम तं तत्र मल्लं विख्यातविक्रमम् ॥” स्वनामख्यातो दशार्हस्य पौत्त्रः । यथा, हरि वंशे । ३२ । २५ । “दशार्हस्य सुतो व्योमा व्योम्नो जीमूत उच्यते ॥” वपुष्मत्पुत्त्रः । स तु शाल्मलद्वीपस्य ईश्वर- विशेषः । यथा, ब्रह्माण्डे ३६ अध्याये । “शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते तु वपुष्मतः । श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा ॥” अस्य वर्षस्तु एतन्नाम्नैव विख्यातः । यथा, तत्रैव, -- “जोमूतस्य च जीमूतो रोहितस्य च रोहितः ॥” ऊनचत्वारिंशदक्षरवृत्तिविशेषः । तल्लक्षणा- दिकं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-536-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीमूत" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें