🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवि
avi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. मदार । आक ।
३. पर्वत ।
४. हवा । वायु ।
५. मेष । भेड़ा ।
६. ऊन ।
७. शिक्षक ।
८. दीवाल ।
९. समूर । मूषिक कंबल ।
१०. बकरा । छाग
११. चूहा [को॰] ।
अवि २ संज्ञा स्त्री॰
१. लज्जा ।
२. ऋतुमती स्त्री ।
३. भेड़ । मेष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवि mfn. (√ अव्), favourable, kindly disposed, AV. v, 1, 9
अवि m. f. a sheep, RV. (mentioned with reference to its wool being used for the Soma strainer), AV. &c.
the woollen Soma strainer, RV.
अवि m. a protector, lord, L.
the sun, L.
air, wind, L.
a mountain, L.
a wall or enclosure, L.
a cover made of the skin of mice, L.
अवि f. an ewe, AV. x, 8, 31, (= अ-वी, q.v.; cf. also अधि) a woman in her courses, L.
अवि [cf. Lith. awi-s; Slav. ovjza; Lat. ovi-s; Gk. ὄϊ-ς; Goth. avistr].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (107,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवि a. Ved. [अव्-इन्] Favourable, kindly or favourably disposed. --विः 1 A sheep; (f. also in this sense); जीनकार्मुकवस्तावीन् Ms. 11. 139, 3. 6, 12. 55. --2 The sun. --3 N. of a tree (अर्क). --4 A goat. --5 A mountain. --6 Air, wind. --7 A woollen blanket (of the [] skin of mice). --8 A blanket, shawl in general. --9 A woollen strainer (for Soma juice). --10 A master. --11 A wall, enclosure. --12 A rat. --विः f. 1 An ewe. --2 Shame. --3 A woman in her courses. [cf. L. ovis; Gr. ois]. --Comp. --कटः [अवि संघाते कटच् P. V. 2. 29 Vārt.] a flock of sheep. --कटोरणः [अविकटे मेघसंघाते देयः उरणः भेषः P. VI. 3. 10] a kind of tribute (consisting of sheep). --गंधा, --गंधिका N. of a plant (= अजगंधा). --दुग्धं, --दूसं, --मरीसं, --सोढं the milk of an ewe. --पटः sheep's skin, a woollen cloth. --पालः [अवीन् पालयति उप. स.] a shepherd. --प्रियः a kind of grass liked by sheep. --(या) N. of a plant. --स्थलं sheep-place; N. of a town; अविस्थलं वृकस्थलं माकंदी वारणावतं Mb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0194-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवि पु० अव--इन् । १ सूर्य्ये, २ अर्कवृक्षे ३ मेषे, ४ छागे, “महान्त्यपि समृद्धानि गोजाविधनधान्यतः” जिनकार्म्मुक- वस्तावी पृथक् दद्याद् विशुद्धये” इति च मनुः ५ पर्व्वते, ६ मूषिककम्बले, ७ प्रमौ च । ८ लज्जायां स्त्री वा ङीप् । खार्थे कन् । अविशब्दार्थे । भावादौ पुरोहिता० यक् । आविक्यम् तद्भावादौ न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0450,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविः, पुं, (अव + इन् ।) सूर्य्यः । पर्ब्बतः । मेषः । इत्यमरः ॥ (“श्वशूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणां” । इति मनुः ।) “मूत्राणि हस्तिकरभमहिषीखरवाजिनां । गोजावीनां स्त्रियां पुंसां मूत्रवर्ग उदाहृतः” ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ॥) नाथः । मूषिककम्बलः । इति मेदिनी ॥ प्राचीरं वायुः । इति दण्डी ॥
अविः, स्त्री, ऋतुमती । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-131-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें