🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:21:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चिकुर
cikura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल (बिना सोचे करने वाला) (3.1.46) चपल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिकुर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सिर के बाल । केश ।
२. पर्वत ।
३. साँप आदि रेंगनेवाले जंतु । सरीसृप ।
४. एक पेड़ का नाम ।
५. एक पक्षी का नाम ।
६. एक सर्प का नाम ।
७. छछूँदर । गिलहरी । चिखुरा । यौ॰—चिकुरकलाप । चिकुरनिकर । चिकुरपक्ष । चिकुरपाश । चिकुर भार । चिकुर हस्त = केशों की लट । बालों की सजावट जुल्फ ।
चिकुर २ वि॰ चंचल । चपल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिकुर mfn. inconsiderate, rash, L.
चिकुर m. the hair of the head (also चिहुर m. pl. L., Sch.), Gīt. vii, xii; Rājat. viii, 367; Naiṣ. vii, 108
चिकुर m. hair (of a chowrie), Bālar. iv, 10/11
a mountain, L.
N. of a plant, L.
a snake, L.
N. of a Nāga, MBh. v, 3640
a kind of bird, L.
a musk-rat (cf. चिक्क, चिक्किर), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (395,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिकुर a. 1 Moving, tremulous, fickle, unsteady. --2 Inconsiderate, rash. --रः 1 The hair of the head; मम रुचिरे चिकुरे कुरु मानद…कुसुमानि Gīt. 12; so घनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलिततरुणानने 7. --2 A mountain. --3 A musk-rat. --4 A reptile, snake. --Comp. --उच्चयः, --कलापः, --निकरः, --पक्षः, --पाशः, --भारः, --हस्तः a mass or tuft of hair; यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरः P. R. 1. 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0492-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिकुर पु० चि इत्यव्यकं शब्दं कुरति कुर--क । १ केशे, अमरः “चिकुरप्रकराः जयन्ति ते” नैष० ३ वृक्षभेदे, ३ पर्वते, ४ सरीसृपे च । ५ चपले, तरले, ६ चञ्चले च त्रि० मेदिनी । चपलश्च दोषमनिश्चित्य बध- बन्धनादिकारी । अत्र सर्पः सर्पभेदः सुमुखपिता यथाह” मा० उ० १०२ अ० “ऐरावतकुले जातः सुमुस्वोनाम नागराट् । आर्य्यकस्य मतः पौत्रो दौहित्रो वामनस्य च । एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो- नाम मातले! । नचिराद्वैनतेयेन पञ्चत्वमुपपादितः । ततोऽव्रवीत् प्रीतमना मातलिर्नारदं वचः । एष मे रुचितस्तात! जामाता भुजगोत्तमः । क्रियतामत्र यत्नो हि प्रीतिमानस्म्यनेन वै । अस्यै नागाय वै दातुं प्रियां दुहितरं मुने!” । कचार्थकात् अस्मात् समूहार्थे पक्ष पाश हस्त प्रत्ययाः । चिकुरपक्ष चिकुरपाश चि- कुरहस्त केशसमूहे पु० । चिकुर + कृतौ णिच् कर्म्मणि क्त । चिकुरित चञ्चलीकृते त्रि० । “आरक्तचिकुरितेक्षणाम्” काद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2929,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिकुरः, पुं, (चि इत्यव्यक्तशब्दं कुरतीति । कुर- शब्दे + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) केशः । (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ८ । ३६७ । “चिकुरनिचये यत् कौटिल्यं विलोचनयोश्च या ॥”) सर्पः । (अयं हि ऐराषतकुलजातस्य सुमुखस्य पिता । यथा, महाभारते । ५ । १०३ । २४ । “एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले ! । न चिरात् वैनतेयेन पञ्चत्वमुपपादितः ॥”) पर्व्वतः । पक्षिभेदः । वृक्षविशेषः । गृहवभ्रुः । तरलः । इति मेदिनी । रे, १५५ ॥
चिकुरः, त्रि, (चि + कुर + कः ।) चपलः । स तु दोषमनिश्चित्य वधबन्धनादेः कर्त्ता । इत्यमरः । ३ । १ । ४६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-446-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें