🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केश
keśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'केश' के बाद लगने पर 'पाश', 'पक्ष', 'हस्त' — समूह का अर्थ देते हैं (के (2.6.99) पाश · पक्ष · हस्त
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम (2.4.122) बाल · ह्रीबेर · बर्हिष्ठ · उदीच्य · जल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सिर का बाल । यौ॰ — केशविन्याश = बाल सँवारना । केशाकेशी= वह लडाई जिसमें दो आदमी एक दूसरे के बाल पकड कर खींचे ।
२. रश्मि । किरण
२. ब्रह्मा की शक्ति का एक भेद ।
४. वरुण ।
५. शिव ।
६. विष्णु
७. सूर्य ।
८. शेर या घोडे़ के गले पर बाल ।
९. केशी नामक दैत्य ।
१०. एक ग्रंधद्रव्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. केश m. (√ क्लिश्, Uṇ.; ifc. आ or ई, Pāṇ. iv, 1, 54) the hair of the head, AV.; VS.; ŚBr. &c.
the mane (of a horse or lion), MBh. i, 8008; Śak., Sch.
a kind of perfume (ह्रीवेर), L.
N. of a mineral, VarBṛS. lxxvii, 23
N. of Varuṇa, L.
of Viṣṇu, L.
of a Daitya, L.
of a locality, Romakas.
(pl.) the tail (of the Bos grunniens), Pāṇ. ii, 3, 36, Kāś. (v.l. वाल)
2. केश n. ‘whose lord is Prajā-pati (see 3. क)’, the lunar mansion Rohiṇī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (310,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केशः [क्लिश्यते क्लिश्नाति वा क्लिश्-अन् लो लोपश्च Uṇ. 5. 33] 1 Hair in general; विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु Ku. 5. 68. --2 Especially, the hair of the head; केशेषु गृहीत्वा or केशग्राहं युध्यंते Sk.; मुक्तकेशा Ms. 7. 91; केशव्यपरोपणादिव R. 3. 56; 2. 8. --3 The mane of a horse or lion. --4 A ray of light. --5 An epithet of Varuṇa. --6 A kind of perfume. --7 An epithet of Viṣṇu. --शी 1 A lock of hair (on the crown of the head.) --2 An epithet of Durgā. --Comp. --अंतः {1} the tip of the hair. {2} long hair hanging down, a lock or tuft of hair. {3} cutting of the hair as a religious [] ceremony; Ms. 2. 65. --अंतिक a. {1} extending to the end of the hair as far as the forehead. {2} relating to the ceremony of final tonsure. --उच्चयः much or handsome hair. --कर्मन् n. dressing or arranging the hair (of the head) --कलापः a mass or quantity of hair. --कीटः a louse. --गर्भः {1} a braid of hair. {2} an epithet of Varuṇa. --गृहीत a. seized by the hair. --ग्रहः, --ग्रहणं pulling the hair, seizing (one) by the hair (both in amorous sports and in fighting); केशग्रहः खलु तदा द्रुपदात्मजायाः Ve. 3. 11, 29; Me. 50; so यत्र रतेषु केशग्रहाः K. 8 (that is, not in battles). --घ्न morbid baldness. --छिद m. a hairdresser, barber. --जाहं the root of the hair. --पक्षः, --पाशः, --हस्तः much (or ornamented) hair; तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्बालप्रियस्वं शिथिलं चमर्यः Ku. 1. 48; 7. 57; cf. कचपक्ष, कचहस्त &c. --बंधः a hair-band. --भूः, --भूमिः f. the head or any other part of the body on which hair grows. --प्रराधनी, --मार्जकं, --मार्जनं a comb. --रचना dressing the hair. --वेशः a tress or fillet of hair. --वेष्टः the parting of the hair.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केश पु० क्लिश्यते क्लिश्नाति वा क्लिश--अच् ललोपश्च कस्य जलस्य ब्रह्मणो वा ईशोवा । १ वरुणे, विश्वः । २ ह्री- वेरे(वाला) ३ दैत्यभेदे, केशिनि ४ विष्णौ, हेम० काशते काश अच् पृपो० । ५ सूर्य्याग्निप्रभृतिरश्मौ (केशिन्) शब्दे विवृतिः “ब्रह्मविष्णुरुद्रसंज्ञाःशक्तयः केशसं- ज्ञिताः” इत्युक्ते ब्रह्मादौ ६ परब्रह्मशक्तिभेदे केशवशब्दे विवृतिः । के शिरसि शेते शी--ड अलुक्स० । ७ चिकुरं [] च । अस्थिवातुजातोपधातुविशेषोऽयं केशः । अस्मात् परवर्त्तिनः पाशादिशब्दाः केशभूयस्त्ववाचिनः । “वालास्तु तत्पराः पाशो रचना भारौच्चयः । हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः” हेमचन्द्रोक्तेः । केशस्तु पितृतोजायते यथाह सुश्रुतः “गर्भस्य केशश्म- श्रुलोमास्थिनखदसिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थि- राणि पिपृजानि” “केशाः श्मश्रु च लोमानि नखा दन्ताः सिरास्तथा । धमन्यः स्नायवः शुक्रमेतानि पितृजानि हि” भावप० । तस्य सर्व्वदा वृद्धिमत्त्वमाह तत्रैव “शरीरे क्षीयमाणेऽपि बर्द्धेते द्वाविमौ सदा । स्वभावं प्रकृतिं कृत्या नखकेशाविति स्थितिः” चेतनानामधि- ष्ठानं मनोदेहश्च सेन्द्रियः केशलोमनखाग्रान्तर्मलद्रव्य- गुणैर्विना” तस्योत्पत्तिप्रकारः भावप्र० दर्शितो यथा “ततोऽस्थ्यग्निना पुनः पच्यमानं पञ्चाहोरात्रात् सार्द्धं दण्डञ्च यावदस्थिवेव तिष्ठति । ततः पच्यमानात् तस्मा- त् मलो र्निगच्छति । स च व्यानवायुना प्रेरितः सिरा- मिः मार्गेणागत्याङ्गुलिषु नखाः तनौ लोमानि च भ- भन्तीति” अत्र लीमसाम्यात् केशस्यापि तनौ प्ररो- हादस्थिधातुजत्वमुन्नेयम् । एवं गर्भे षष्ठे मासि तस्य लोमसाम्यात् प्रादुर्भावः “षष्ठे बलस्य वर्णस्य नखलोम्नां च सम्भवः” या० उक्तेः । जनानां केशवत्त्वे कारणम् शत० ब्राह्मणे उक्तं तद्वाक्यञ्च (केशिन्) शब्दे वक्ष्यते । केशनाशकारणञ्च इन्द्रलुप्तशब्दे दर्शितम् केशकौक्ल्यहे- तुस्तु “क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः । पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते” सुश्रुतेनोक्तः “लताप्रतानोद्ग्रथितैः स केशैः” । रघु० “अलक्तकाङ्कानि पदानि पादयोः” “विकीर्णकेशासु परेत भूमिषु” कुमा० “केशः काशस्तवकविकाशः” सा० द० “केशेषु चमरीं हन्ति” सि० कौ० । “क्लुप्तकेशनखश्मश्रुः” मनुः “केशश्मश्रु घारयतामग्र्या भवति सन्ततिः” शु० त० दानधर्म्मे । केशश्मश्रु इत्यत्र श्मश्रुशब्दस्य घ्यन्तत्वेऽपि राजद० परनिपातः । तस्य मूलं कर्णा० जाहच् । केशजाह तन्मूले न० । अस्य स्वाङ्गत्वात् उपसर्जनत्वे अतिकेशी सुकेशीत्यादौ स्त्रियां वा ङीष् । केशेषु प्रसितः(तत्परः) कन् । केशक तद्रचनातत्परे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2245-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केशः, पुं, (के मस्तके शेते । शी + अच् । अलुक्- समासः ।) मज्जजातोपधातुविशेषः । चुल् इति भाषा । स तु गर्भस्थबालकस्य अष्टाभिर्मासै- र्जायते । इति सुखबोधः । (केशादयस्तु पितृतो जायन्ते । यथा, सुश्रुते शारीरस्थाने तृतीये- ऽध्याये । “गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्त- सिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृ- जानि” ॥ भावप्रकाशे च । “केशाः श्मश्रु च लोमानि नखा दन्ताः सिरास्तथा । धमन्यः स्नायवः शुक्रमेतानि पितृजानि हि” ॥) तत्पर्य्यायः । चिकुरः २ कुन्तलः ३ वालः ४ कचः ५ शिरोरुहः ६ । इत्यमरः । २ । ६ । ९५ ॥ शिर- सिजः ७ मूर्द्धजः ८ अस्रः ९ वृजिनः १० । इति जटाधरः ॥ (रोगविशेषेणास्योत्पाटनानन्तरमुद्भ- वोपायाश्च । यथा, -- “वटावरोहकेशिन्योश्चूर्णेनादित्यपाचितम् । गुडूचीस्वरसेतैलमभ्यङ्गात्केशरोहणम्” ॥ इति आदित्यपाकगुडचीतैलम् ॥ * ॥ “मधुकेन्दीवरमूर्व्वा तिलाज्यगोक्षीरभृङ्गलेपेन । अचिराद्भवन्ति घनकेशा दृढमूलायतानृजवः” ॥ “चन्दनं मधुकं मूर्व्वा त्रिफला नीलमुत्पलम् । कान्तावटप्ररोहश्च गुडचीविषमेव च ॥ लौहचूर्णं तथाकेशी शारिवे द्वे तथैव च । मार्क्कवस्वरसेनैव तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥ शिरस्युत्पतिताः केशा जायन्ते घनकुञ्चिताः । दृढमूलाश्च स्निग्धाश्च तथा भ्रमरसन्निभाः ॥ नस्येनाकालपलितं निहन्यात्तैलमुत्तमम्” ॥ इति चन्दनाद्यं तैलम् ॥ * ॥ “तैलं सयष्टीमधुकैः क्षीरे धात्रीफलैः शृतम् । नस्ये दत्तं जनयति केशान् श्मश्रूणि चाप्यथ” ॥ पक्कावस्थापन्नस्यास्य कृष्णीकरणोपाया यथा, -- “त्रिफलाचूर्णसंयुक्तं लौहचूर्णं विनिक्षिपेत् । ईषत्पक्वे नारिकेले भृङ्गराजरसान्विते ॥ मासमेकन्तु निःक्षिप्य सम्यग्गर्मात् समुद्धरेत् ततः शिरो मुण्डयित्वा लेपं दद्याद्भिषग्वरः ॥ सम्बेष्ट्य कदलीपत्रै-र्मोचयेत्सप्तमे दिने । क्षालयेत्त्रिफलाक्वाथैः क्षीरमांसवसाशिनः ॥ कपालरञ्जनञ्चैव कृष्णीकरणमुत्तमम्” ॥ “उत्पलं पयसा सार्द्धं मासं भूमौ निधापयेत् । केशानां कृष्णकरणं स्नेहनञ्च विधीयते” ॥ [] इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे क्षुद्ररोगाधिकारे ॥) तत्समूहार्थवाचकाः शब्दाः यथा, -- “वालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचनाभार उच्चयः । हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः” ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ (कस्य जलस्य ईशः ।) वरुणः । ह्रीवेरम् । इति मेदिनी ॥ (अस्य पर्य्याया यथा, -- “वालं ह्रीवेरवर्हिष्ठोदीच्यं केशोऽम्बुनाम च” ॥ इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) दैत्यविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ (कस्य ब्रह्मणोऽपि ईशः । के जले शेते वा ।) विष्णुः । इति शब्दरत्नावली । (काशते प्रका- शते लोके लोकं काशयति वा । काश + अच् पृषोदरात् एत्वे साधुः । सूर्य्याग्निप्रभृतिरश्मिः । “ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-संज्ञाः शक्तयः केशसंज्ञिताः” ॥ इति भागवतोक्तेः परब्रह्मशक्तिः । ब्रह्मा । “केशो योनौ तथा भावे हावलावण्ययोरपि । लम्पटे पुरुषे चैव प्रमदायां विशेषतः” ॥ “प्रजापतौ कचे चैव केशशब्दः प्रकीर्त्त्यते” ॥ इति महाभारतटीकाकृन्नीलकण्ठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-196-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "केश" आता है (26)
मू बाल । सिर के बाल । केशकुंतल सिर के बाल । केशचिकुर सिर के बाल । केशशिरसिज केश । बाल । यौ॰—शिरसिज पाश=केशबंधशिरज केश । बाल । शिरसिजशिरोरुह सिर के ऊपर के बाल । केशशिरसिरुह केश । बालबुद्धद्रव्य बुद्ध भगवान् की अस्थि, केश, नख, आदि स्मृतिचिह्न जो किसी स्तूप में संरक…चिहुर पु संज्ञा पुं॰ सिर के बाल । केशविजट मुक्त । खुला हुआ । जैसे, केशशिरोज बाल । केशलटूरी सज्ञा स्त्री॰ सिक के वालों का लटकता हुआ गुच्छा । केश । अलकसटकारा चिकना और लंबा । (केश, बाल)ध्रुववार्त घोड़ों की भौरी जी ललाट, केश, रंध्र उपरंध्र, वक्ष इत्यादि में होती हैअलक मस्तक के इधर उधर लटकते हुए मरोड़दार बालआकुल व्यग्र । घबराया हुआश्लथ शिथिल । ढोलाकुंजर हाथी । मुहा॰— कुंजरो व (नरो वाकुजरोनरो) = हाथी या मनुष्य । श्वेत या कृ…लुलित लटकता या झूलता हुआ । आंदोलितअंगज शरार से उत्पन । तन से पैदाआलोल कुछ कुछ हिलता हुआ । तनिक चंचलकोशातक यजुर्वेद की कठ नाम की शाखासेनावास वह स्थान जहाँ सेना रहती हो । छावनी । विशेष—बृहत्संहिता के अनुसार जहाँ …केस दे॰गेसू जुल्फ । अलकसंबुल एक सुगंधित बनौषधि । बालछड़
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें