🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:11:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हस्त
hasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप (2.6.87)
'केश' के बाद लगने पर 'पाश', 'पक्ष', 'हस्त' — समूह का अर्थ देते हैं (के (2.6.99) केश · पाश · पक्ष
हस्त (3.3.66) हाथ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हस्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कर । हाथ ।
२. हाथी की सूँड ।
३. कुहनी से लेकर उँगली के छोर तक की लंबाई या नाप । एक नाप जो २४ अंगुल की होती है । हाथ ।
४. हाथ का लिखा हुआ लेख । लिखावट ।
५. एक नक्षत्र जिसमें पाँच तारे होते हैं और जिसका आकार हाथ का सा माना गया है । विशेष—दे॰ नक्षत्र ।
६. संगीत या नृत्य में हाथ हिलाकर भाव बताना । विशेष—यह संगीत का सातवाँ भेद कहा गया है और दो प्रकार का होता है—लयाश्रित और भावाश्रित ।
७. वासुदेव के एक पुत्र का नाम ।
८. छंद का एक चरण ।
९. गुच्छ । समूह । जैसे,—केश हस्त ।
१०. मदद । सहयोग । सहायता (को॰) ।
११. एक वृक्ष का नाम (को॰) ।
१२. चमड़े की धौकनी । भाथी (को॰) ।
१३. आभास । संकेत । प्रमाण (को॰) ।
हस्त २ वि॰ जो हस्त नक्षत्र में उत्पन्न हो [को॰] ।
हस्त खस्त पु वि॰ [फ़ा॰ हस्त (= है = अस्तित्वयुक्तता) + खस्त(= खस्ता) क्षणभंगुर । नश्वर । उ॰—यह तन हस्त खस्त खराब खातिर अंदेसा बिसियार ।—रै॰ बानी, पृ॰ २९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्त m. (ifc. f(आ). , of unknown derivation) the hand (ifc. = ‘holding in or by the hand’; हस्ते √ कृ [as two words], ‘to take into the hand’, ‘get possession of’; हस्ते-√ कृ [as a comp.], ‘to take by the hand, marry’; शत्रु-हस्तं √ गम्, ‘to fall into the hand of the enemy’), RV. &c. &c.
an elephant's trunk (ifc. = ‘holding with the trunk’), AitBr.; MBh. &c.
the forearm (a measure of length from the elbow to the tip of the middle finger, = 24 Aṅgulas or about 18 inches), VarBṛS.; Rājat. &c.
the position of the hand (= हस्त-विन्यास), VPrāt.
hand-writing, Yājñ.; Vikr.
the 11th (13th) lunar asterism (represented by a hand and containing five stars, identified by some with part of the constellation Corvus), AV. &c. &c.
a species of tree, L.
(in prosody) an anapest, Col.
quantity, abundance, mass (ifc. after words signifying ‘hair’; cf. केश-ह्˚)
N. of a guardian of the Soma, Sāy.
of a son of Vasudeva, BhP.
of another man, Rājat.
हस्त (अम्), n. a pair of leather bellows, L.
हस्त mfn. born under the Nakṣatra Hasta, Pāṇ. iv, 3, 34 [cf., accord. to some Gk. ἀγοστός]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1294,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्तः [हस्-तन् न इट् Uṇ. 3. 86] 1 The hand; हस्तं गत ‘fallen in the hand or possession of’, गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि Ś. 3 ‘I shall send it by Gautamī’; so हस्ते पतिता; हस्तसंनिहितां कुरु &c.; शंभुना दत्तहस्ता Me. 60 ‘leaning on Śambhu's hand’; हस्ते-कृ {1} (हस्तेकृत्य-कृत्वा) ‘to take or seize by the hand, take hold of the hand, take in hand, take possession of’; Prov.: --हस्तकंकणं किं दर्पणे प्रेक्ष्यते Karpūr. ‘sight requires no mirror’. --2 The trunk of an elephant; Ku. 1. 36. --3 N. of the 13th lunar mansion consisting of five stars. --4 The fore-arm, cubit, a measure of length (equal to 24 angulas or about 18 inches, being the distance between the elbow and the tip of the middle finger). --5 Hand-writing, signature; धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितं Y. 1. 319; स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं 1. 320 ‘bearing date and signature’; धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः V. 2. ‘the autograph of my beloved’; 2. 20. --6 (Hence fig.) Proof, indication; Mu. 3. --7 Help, assistance, support; वात्या खेदं कृशांग्याः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति Ve. 2. 21. --8 A mass, quantity, abundance (of hair), in comp. [] with केश, कच &c.; पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे Ak.; रतिविगलितबंधे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10. --स्तं A pair of leather-bellows. --Comp. --अक्षरं one's own hand or signature, one's own sign-manual. --अग्रं the finger (being the extremity of the hand). --अंगुलि f. any finger of the hand. --अभ्यासः contact with the hand. --अवलंबः, --आलंबनं support of the hand; दत्तहस्तावलंबे प्रारंभे Ratn. 1. 8 ‘being aided or helped on’. --आमलकं ‘the fruit of the myrobalan held in the hand’, a phrase used to denote that which can be clearly and easily seen or understood; cf. करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयतां K. 43. --आवापः a finger-guard (ज्याघातवारणं); V. 5, Ś. 6. --कमलं {1} a lotus carried in the hand. {2} a lotus-like hand. --कौशलं manual dexterity. --क्रिया manual work or performance, handicraft. --गत, --गामिन् a. come to hand, fallen into one's possession, obtained, secured; त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममौभिः R. 7. 67, 8. 1. --ग्राहः taking by the hand. --चापल्यं = हस्तकौशल q. v. --तलं {1} the palm of the hand. {2} the tip of an elephant's trunk. --तालः striking the palms together, clapping the hands. --तुला ‘hand-balance’, weighing in the hand; Pt. 2. 79. --दोषः a slip of the hand. --धारणं --वारणं warding off a blow (with the hand). --पादं the hands and feet; न मे हस्तपादं प्रसरति Ś. 4. --पुच्छं the hand below the wrist. --पृष्ठं the back of the hand. --प्राप्त, --वर्तिन्, --स्थ, --स्थित a. {1} held in the hand. {2} gained, secured. --प्राप्य a. easily accessible to the hand; that can be reached with the hand, हस्तप्राप्यस्तबकन मितो बालमंदारवृक्षः Me. 75. --बिंबं perfuming the body with unguents. --मोणः a jewel worn1 on the wrist. --लाघवं {1} manual readiness or skill. {2} a sleight of the hand, legerdemain. --संवाहनं rubbing or shampooing with the hands; Me. 96. --सिद्धिः f. {1} manual labour, doing with the hands. {2} hire, wages. --सूत्रं a bracelet or thread-string worn on the wrist; Ku. 7. 25. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1168-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हस्त पु० हस--तन् न इट् । १ देहावयवभेदे (हात) अमरः । २ चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिमाणे “यबोदरैरङ्गुलमष्टसंख्यैर्हस्तो- ऽङ्गुलैः षड्गुणितैश्चतुर्भिः” लीला० । ३ हस्तिशुण्डे च । ४ अश्विन्यादिषु त्रयोदशे नक्षत्रे पुंस्त्री० मेदि० अश्लेषा- शब्दे पृ० दृश्यम् । “जाह्नवी हस्तयोगे” इति पुराणम् । “पुष्या हस्ता तथा स्रातिः” ज्यो० । केश- वाचकात् परः । ५ समूहे । केशहस्तः । “हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवर्णव्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते तु किल्विषम् । तस्मादन्तरितं कृत्वा पर्णेनाथ तृणेन वा । प्रदद्यात् न तु हस्तेन नायसेन कदाचन” श्र० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5422,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हस्तं, क्ली, (हस + तन् ।) चर्म्मप्रसेविका । इति केचित् ॥
हस्तः, पुं, (हसति विकशतीति । हस + “हसि- मृग्रिण्वामीति ।” उणा० ३ । ८६ । इति तन् ।) शरीरावयवविशेषः । स च कर्म्मे- न्द्रियः । हात इति भाषा । ततपर्य्यायः । पाणिः २ समः ३ शयः ४ । इत्यमरमाला ॥ [] पञ्चशाखः ५ । इत्यमरः ॥ करः ६ भुजः ७ । इति जटाधर ॥ कुलिः ८ भुजादलः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ “हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाः । अधिभूतञ्च कर्म्माणि शुक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥” इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥ हस्तस्य शुभाशुभलक्षणं बाहुशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ विस्तृतकरप्रकोष्ठः । इत्यमरः । २ । ६ । ६८ ॥ स च चतुर्व्विंशत्यङ्गुलपरिमाणम् । इति भरतः ॥ यथा, -- “यवानां तण्डुलैरेकमङ्गलं चाष्टभिर्भवेत् । अदीर्घयोजितैर्हस्तश्चतुर्विंशतिभिरङ्गुलैः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वधृतकालिकापुराणम् ॥ अपि च । “यवोदरैरङ्गुलमष्टसंख्यै- र्हस्तोऽङ्गुलैः षड्गुणितैश्चतुर्भिः । हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डः क्रोशः सहस्रद्वितयेन तेषाम् ॥” इति लीलावती ॥ * ॥ हस्तमात्रदत्तस्नेहादिद्रव्यभक्षणनिषेधो यथा, “हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते तु किल्वि- षम् ॥ तस्मादन्तरितं कृत्वा पर्णेनाथ तृणेन वा । प्रदद्यात् न तु हस्तेन नायसेन कदाचन ॥” इति श्राद्धतत्त्वधृतवशिष्ठवचनम् ॥ * ॥ एकहस्तदत्तद्रव्यभोजननिषेधो यथा, -- “एकेन पाणिना दत्तं शूद्रदत्तं न भक्षयेत् ।” इति तद्धृतादिपुराणवचनम् ॥ * ॥ हस्तिशुण्डः । यथा, रामायणे । २ । २३ । ४ । “अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ॥”) हस्तानक्षत्रम् । (यथा, मार्कण्डेये । ३३ । ११ । “प्रयाति श्रेष्ठतां सत्यं हस्ते श्राद्धप्रदो नरः ॥”) केशात् परे तत्समूहवाचकः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-526-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हस्त" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें