🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:44:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंधर्व
gaṃdharva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंधर्व संज्ञा पुं॰ [सं॰ गन्धर्व] [स्त्री॰ गन्धर्वी, हिं॰ स्त्री॰ गंधर्विन]
१. देवताओं का एक भेद । विशेष—ये पुराण के अनुसार स्वर्ग में रहते हैं और वहाँ गाने का काम करते हैं । अग्निपुराण में गंधर्वों के ग्यारह गण माने गए हैं,—अश्राज्य, अंधारि, बंभारि, शूर्यवर्च्चा, कृधु, हस्त, सुहस्त, स्वन्, मूर्धन्वा, विरवावसु, और कृशालु । इन गंधर्वों में हाहाहूहू, चित्ररथ, रस, विश्वावसु, गोमायु, तुंबुरु और नंदि प्रधान माने गए हैं । वेदों में गंधर्व दो प्रकार के माने गए हैं क द्युस्थान के, दूसरे अतरिक्ष स्थान के । द्युस्थान के गंधर्वों को दिव्य गंधर्व भी कहते हैं । ये सोम के रक्षक, रोगों के चिकित्सक, सूर्य के अश्वों के वाहक, तथा स्वर्गीय ज्ञान के प्रकाशक माने गए हैं । यम और यमी के उत्पादक भी गंधर्व ही कहे गए हैं । मध्यस्थान के गंधर्व नक्षत्रचक्र के प्रवर्तक और सोम के रक्षक माने गए हैं । इंद्र इनसे लड़कर सोम को छीनता और मनुष्यों को देता हैं । इनाका स्वामी वरुण है । द्युस्थान के गंधर्व से सूर्य, सूर्य की रश्मि, तेज, प्रकाश इत्यादि ऐर मध्यस्थान के गंधर्व से मेघ, चंद्रमा, विद्युत आदि निरुक्त शास्त्र के अधार पर लिये जाते हैं क्योंकि 'गा' । या 'गो' को धारण करनेवाल गंधर्व कहा जाता हैं; और 'गा' या 'गो' से पृथिवी, वाणी, किरण इत्यादि का ग्रहण होता है । इसके अतिरिक्त उपनिषद और ब्राह्मण ग्रंथों में भी गंधर्वों के दो भेद मिलते हैं—देव गंधर्व और मनुष्य गंधर्व । कहीं गंधर्व को राक्षस, पिशाचादि के समय एक प्रकार का भूत माना है । पर्या॰—विद्याधर ।
२. मृग ।
३. घोड़ा ।
४. वह आत्म जिसमें एक शरीर छोड़कर दूसरा ग्रहण किया हो । मृत्यु के बाद तथा पुनर्जन्म के पूर्व की आत्मा । प्रेत ।
५. स्त्रियों की वह अवस्था जब उनके स्वर में माधुर्य उत्पन्न होता है ।
६. वैद्यक में एक प्रकार का मानसिक रोग जिसे 'ग्रह' कहते हैं । विशेष—इस रोग से ग्रस्त मनुष्य बाग, वन, नदी या झरनों के किनारे घुमता हैं । गंध और माल्य उसे अच्छे लगते हैं । वह नाचता, गाता, हँसता और दूसरों से कम बोलता है । गंधर्व- ग्रह, गंधर्वरोग आदि नामों से इसका वर्णन मिलता है ।
७. एक जाति जिसकी कन्याएँ नाचती गाती और वेश्यावति करती हैं । ये लोग कुमाऊँ आदि पहाड़ों तथा काशी आदि नगरों में पाए जाते हैं ।
८. संगीत में के साठ मुख्य भेदों में से एक । यथा—चत्वारो गुरवो विदुश्चत्वारश्च प्लुता अपि । विंदवो दश ष्ट्लाश्च ताले गंधर्वसंज्ञके—संगीत दामोदर (शब्द॰) ।
९. विधवा स्त्री का दूसरा पति ।
१०. गायक (को॰) ।
११. सूर्य (को॰) ।
१२. कोकिल (को॰) ।
१३. एरंड़ । रेंड (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गन्धर्व अस्, m. a Gandharva [though in later times the Gandharvas are regarded as a class, yet in RV. rarely more than one is mentioned; he is designated as the heavenly Gandharva (दिव्य ग्˚, RV. ix, 86, 36 and x, 139, 5), and is also called Viśvā-vasu (RV. x, 85, 21 and 22; 139, 4 and 5) and Vāyu-keśa (in pl. RV. iii, 38, 6); his habitation is the sky, or the region of the air and the heavenly waters (RV. i, 22, 14; viii, 77, 5; ix, 85, 12; 86, 36; x, 10, 4; AV. ii, 2, 3); his especial duty is to guard the heavenly Soma (RV. ix, 83, 4 and 85, 12), which the gods obtain through his intervention (RV.; AV. vii, 73, 3; cf. RV. i, 22, 14); it is obtained for the human race by Indra, who conquers the Gandharva and takes it by force (RV. viii, 1, 11 and 77, 5); the heavenly Gandharva is supposed to be a good physician, because the Soma is considered as the best medicine; possibly, however, the word Soma originally denoted not the beverage so called, but the moon, and the heavenly Gandharva may have been the genius or tutelary deity of the moon; in one passage (RV. ix, 86, 36) the heavenly Gandharva and the Soma are identified; he is also regarded as one of the genii who regulate the course of the Sun's horses (i, 163, 2; x, 177, 2; cf. 135, 5); he knows and makes known the secrets of heaven and divine truths generally (x, 139, 5 and 6; AV. ii, 1, 2; xx, 128, 3; VS. xi, 1; xxxii, 9); he is the parent of the first pair of human beings, Yama and Yamī (RV. x, 10, 4), and has a peculiar mystical power over women and a right to possess them (RV. x, 85, 21 and 22; 40 and 41); for this reason he is invoked in marriage ceremonies (AV. xiv, 2, 35 and 36); ecstatic states of mind and possession by evil spirits are supposed to be derived from the heavenly Gandharva (cf. -गृहीत, -ग्रह); the Gandharvas as a class have the same characteristic features as the one Gandharva; they live in the sky (RV.; AV.; ŚBr. xiv), guard the Soma (RV. ix, 113, 3; ŚBr. iii; AitBr. i, 27), are governed by Varuṇa (just as the Apsarasas are governed by Soma), ŚBr. xiii; ĀśvŚr. x, 7, 3, know the best medicines (AV. viii, 7, 23; VS. xii, 98), regulate the course of the asterisms (AV. xiii, 1, 23; BhP. iv, 29, 21; hence twenty-seven are mentioned, VS. ix, 7), follow after women and are desirous of intercourse with them (AV.; ŚBr. iii); as soon as a girl becomes marriageable, she belongs to Soma, the Gandharvas, and Agni (Gṛhyās. ii, 19 f.; Pañcat.; Suśr.); the wives of the Gandharvas are the Apsarasas (cf. गन्धर्वाप्सरस्), and like them the Gandharvas are invoked in gambling with dice (AV. vii, 109, 5); they are also feared as evil beings together with the Rākṣasas, Kimīdins, Piśācas, &c., amulets being worn as a protection against them (AV.; Suśr.); they are said to have revealed the Vedas to Vāc (ŚBr. iii; cf. PārGṛ. ii, 12, 2), and are called the preceptors of the Ṛṣis (ŚBr. xi); Purūravas is called among them (ib.); in epic poetry the Gandharvas are the celestial musicians or heavenly singers (cf. RV. x, 177, 2) who form the orchestra at the banquets of the gods, and they belong together with the Apsarasas to Indra's heaven, sharing also in his battles (Yājñ. i, 71; MBh.; Hariv. &c.; cf. RTL. p. 238); in the more systematic mythology the Gandharvas constitute one of the classes into which the higher creation is divided (i.e. gods, manes, Gandharvas, AV. xi, 5, 2; or gods, Asuras, Gandharvas, men, TS. vii, 8, 25, 2; cf. ŚBr. x; or gods, men, Gandharvas, Apsarasas, Sarpas, and manes, AitBr. iii, 31, 5; for other enumerations cf. Nir. iii, 8; Mn. i, 37 [RTL. p. 237] & iii, 196; vii, 23; xii, 47; Nal. &c.); divine and human Gandharvas are distinguished (TUp. ii, 8; the divine or Deva-Gandharvas are enumerated, MBh. i, 2550 ff. and 4810 ff.); another passage names 11 classes of Gandharvas (TĀr. i, 9, 3); the chief or leader of the Gandharvas is named Citra-ratha (Bhag. x, 26); they are called the creatures of Prajāpati (Mn. i, 37) or of Brahmā (Hariv. 11793) or of Kaśyapa (11850) or of the Munis (MBh. i, 2550; Hariv. 11553) or of Prādhā (MBh. i, 2556) or of Ariṣṭā (Hariv. 234; VP. i, 21) or of Vāc (PadmaP.); with Jainas the Gandharvas constitute one of the eight classes of the Vyantaras]
N. of the attendant of the 17th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
a singer, VarBṛS. lxxxvii, 33; BhP. i, 11, 21
the Koïl or black cuckoo, L.
a sage, pious man, Mahīdh. on VS. xxxii, 9
a horse, MBh. iii, 11762
cf. ii, 1043
the musk deer (derived fr. गन्ध), L.
the soul after death and previous to its being born again (corresponding in some respects to the western notion of a ghost), L.
N. of the 14th Kalpa or period of the world, VāyuP. i, 21, 30
of the 21st Muhūrta, Sūryapr.
of a Svara or tone (for गान्धार?), Hariv. ii, 120, 4
गन्धर्व m. pl. the Gandharvas (see above)
गन्धर्व m. N. of a people (named together with the Gāndhāras), R. vii, 100, 10 f. and 101, 2 ff. and 11; VarBṛS. xiv, 31
गन्धर्व [cf. Gk. κένταυρος fr. κενθαρϝο-ς.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (346,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंधर्वः 1 A celestial musician, a class of demi-gods regarded as the singers or musicians of gods, and said to give good and agreeable voice to girls; सोमं शौचं ददावासां गंधर्वश्च शुभां गिरं Y. 1. 71. --2 A singer in general. --3 A horse. --4 The musk-deer. --5 The soul after death and previous to its being born again. --6 The black cuckoo. --7 The sun. --8 A sage, pious man. --Comp. --नगरं, --पुरं the city of the Gandharvas, an imaginary city in the sky, probably the result of some natural phenomenon, such as mirage. --राजः Citraratha, the chief of the Gandharvas. --विद्या the science of music. --विवाहः one of the eight forms of marriage described in Ms. 3. 27 &c.; in this form marriage proceeds entirely from love or the mutual inclination of a youth and maiden without ceremonies and without consulting relatives; it is, as Kālidāsa observes, कथमप्यबांधवकृता स्नेहप्रवृत्ति Ś. 4. 16. --वेदः one of the four subordinate Vedas or Upavedas, which treats of music; see उपवेद. --हस्तः, --हस्तकः the castor-oil plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0450-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गन्धर्व्वः, पुं, (गन्धं सङ्गीतवाद्यादिजनितप्रमोदं अर्व्वति प्राप्नोतीति । अर्व्व गतौ + अण् । शकन्ध्वादित्वात् अलोपे साधुः ।) स्वर्गगायकः । स तु देवयोनिः । तत्पर्य्यायः । गातुः २ दिव्य- गायनः ३ । तद्भेदा यथा, -- “हाहा हूहूश्चित्ररथो हंसो विश्वावसुस्तथा । गोमायुस्तुम्वुरुर्नन्दिरेवमाद्याश्च ते स्मृताः ॥” इति जटाधरः ॥ * ॥ तस्य एकादश गणा यथा, -- “अभ्राजोऽङ्घारिवम्भारी सूर्य्यवर्च्चास्तथा कृधुः । हस्तः सुहस्तः स्वाञ्चेव मूर्द्धन्वांश्च महामनाः । विश्वावसुः कृशानुश्च गन्धर्व्वैकादशा गणाः ॥” इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ (असौ देवमर्त्यभेदेन गानधर्म्मिगन्धर्व्वोऽपि द्विविधः । यथाह शब्दार्थचिन्तामणिः । “अस्मिन् कल्पे मनुष्यः सन् पुण्यपाकविशेषतः । गन्धर्व्वत्वं समापन्नो मर्त्यगन्धर्व्व उच्यते ॥ पूर्व्वकल्पकृतात् पुण्यात् कल्पादावेव चेद् भवेत् । गन्धर्व्वत्वं तादृशोऽत्र देवगन्धर्व्व उच्यते ॥” तत्र दिव्यगन्धर्व्वो यथा, ऋग्वेदे । १० । १३९ । ५ । “विश्वावसुरभि तन्नो गृणातु दिव्यो गन्धर्व्वो रजसो विमानः ॥” तथाच महाभारते । ३ । १६१ । २६ । “स तमास्थाय भगवान् राजराजो महारथम् । प्रययौ देवगन्धर्व्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥” मर्त्यगन्धर्व्वः । यथा, रामायणे । १ । ४ । ११ । “भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्व्वाविव रूपिणौ ॥”) गुह्यकलोकोपरि विद्याधरलोकस्याधो गन्धर्व्व- लोकः । यथा, -- [] “ततो विलोकयामास लोकं लोचनशर्म्मदम् । शिवशर्म्मा ततः प्राह तुष्टस्तौ विष्णुपार्षदौ ॥ केऽमी जनास्त्वसौ लोकः किन्नाम वदताङ्गणौ ॥ गणावूचतुः । गान्धर्व्वस्त्वेष लोकोऽमी गन्धर्व्वाश्च शुभव्रताः । देवानां गायना ह्येते चारणाः स्तुतिपाठकाः ॥ गीतज्ञा अतिगीतेन तोषयन्ति नराधिपान् । स्तुवन्ति च धनाढ्यांश्च धनलोभेन मोहिताः ॥ राज्ञां प्रसादलब्धानि सुवासांसि धनानि च । द्रव्याण्यपि सुगन्धीनि कर्पूरादीन्यनेकशः ॥ ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति गीतं गायन्त्य हर्निशम् । स्तुतावेव मनस्तेषां नाट्यशास्त्रकृतश्रमाः ॥ तेन पुण्ये न गान्धर्व्वो लोकस्त्वेषां विधीयते । ब्राह्मणास्तोषिता यद्वै गीतविद्यार्जितैर्धनैः ॥ गीतविद्याप्रभावेण देवर्षिर्नारदो महान् । मान्यो वैष्णवलोके वै श्रीशम्भोश्चातिवल्लभः ॥ तुम्वुरुर्नारदश्चोभौ देवानामपि दुर्ल्लभौ । नादरूपी शिवः साक्षात् नादतत्त्वविदौ हि तौ ॥ यदि गीतं क्वचिद्गीतं श्रीमद्धरिहरात्मकम् । मोक्षन्तु तत्फलं प्राहुः सान्निध्यमथवा तयोः ॥ गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ अस्मिँल्लोके सदा कालं स्मृतिरेषा प्रगीयते । तद्गीतमालया पूज्यौ देवौ हरिहरौ सदा ॥ इति शृण्वन् क्षणात् प्राप पुनरन्यं मनोहरम् । शिवशर्म्माथ पप्रच्छ किंसंज्ञं नगरन्त्विदम् ॥” इति काशीखण्डम् ॥ * ॥ घोटकः । (यथा, महाभारते । ३ । १६१ । २३ । “रथं संयोजयामासुर्गन्धर्व्वैहेममालिभिः ॥”) पशुजातिविशेषः । स तु कस्तूरीमृगः । अन्तरा- भवसत्वः । इत्यमरः । ३ । ३ । १३२ ॥ “अन्तरा- भवसत्वस्तु जन्ममरणयोर्मध्यभवः प्राणी यो मृतो नैव कायान्तरं प्राप्तः नापि जन्म स मरण- जन्मनोरन्तरा भवत्वादन्तराभवसत्वः स च यातनाशरीरः इत्येके इति मुकुटः । गुप्त- प्राणीति केचित् गन्धर्व्वाः पतयो मम इति विराटे इति रमानाथः ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ८ । ३४ । “न चाप्यहं चालयितुं शक्या केनचिदङ्गने ! । दुःखशीला हि गन्धर्व्वास्ते च मे बलवत् प्रियाः । प्रच्छन्नाश्चापि रक्षन्ति ते मां नित्यं शुचिस्मिते ! ॥”) पुंस्कोकिलः । गायनमात्रम् । इति मेदिनी । वे । ११ ॥ (शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९७ । “गन्धर्व्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥” ग्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गंधर्व" आता है (20)
देवगायन गंधर्वविद्याधर एक प्रकार की देवयोनि जिसके अंतर्गत खेचर, गंधर्व, किन्नर आदि माने जाते …दिव्यगायन स्वर्ग में गानेवाले, गंधर्वदेवजन उपदव । गंधर्वभूतविद्या आयुर्वेद का वह विभाग जिसमें देवता, असुर, गंधर्व, यक्ष, पिशाच, नाग, ग्र…युगप गंधर्वसुरगायक देवताओं के गायक । गंधर्वदेवगायक गंधर्वडिम नाटक या दृश्य काव्य का एक भेद । विशेष—इसमें माया, इंद्रजाल, लड़ाई और क…गातु कोयलखग आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्तिसुग सुखपितृ दे॰ 'पिता'पंचजन पाँच वा पाँच प्रकार के जनों का समूहनृसिंह सिंहरूपी भगवान् विष्णु । विष्णु का चौथा अवतार । विशेष—हरिवंश में लिखा …देवयोनि स्वर्ग, अंतरिक्ष, आदि में रहनेवाले उन सब जीवों की सृष्टि जो देवताओं के…नाकसद् देव । देवतागाता गानेवाला । गवैयासुरसख देवताओं के सखा इंद्रग व्यंजन के ? में कवर्ग का तीसरा वर्ण । इसका उच्चारणस्थान कंठ है और शिक्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें