🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाश
pāśa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'केश' के बाद लगने पर 'पाश', 'पक्ष', 'हस्त' — समूह का अर्थ देते हैं (के (2.6.99) केश · पक्ष · हस्त
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाश m. (once n. ifc. f(आ). ; fr. √ 3. पश्) a snare, trap, noose, tie, bond, cord, chain, fetter (lit. and fig.), RV. &c. &c.
(esp.) the noose as attribute of Śiva or Yama, RTL. 81; 290
(with Jainas) anything that binds or fetters the soul i.e. the outer world, nature, Sarvad. (cf. also, RTL. 89)
selvage, edge, border (of anything woven), ŚrGṛS.
a die, dice, MBh.
(in astrol.) a partic. constellation
a partic. land-measure, Inscr.
(ifc. it expresses either contempt, e.g. छत्त्र-प्˚, ‘a shabby umbrella’, or admiration, e.g. कर्ण-प्˚, ‘a beautiful ear’; after a word signifying, ‘hair’ abundance, quantity, e.g. केश-प्˚, ‘a mass of hair’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाशः [पश्यते बध्यतेऽनेन, पश्-करणे घञ्] 1 A cord, chain, fetter, noose; पादाकृष्टव्रततिवलयासंगसंजातपाशः Ś. 1. 33; बाहुपाशेन व्यापादिता Mk. 9; R. 6. 84. --2 A snare, trap or net for catching birds and beasts. --3 A noose used as a weapon (as by Varuṇa); Ku. 2. 21. --4 A die, dice; Malli. on R. 6. 18. --5 The edge or border of anything woven. --6 (At the end of comp.) पाश expresses (a) contempt or depreciation; as in छत्रपाशः a bad pupil; वैयाकरण˚, भिषक्˚ &c. (b) beauty or admiration; as in सैवोष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः U. 6. 27. (c) abundance, mass, or quantity (after a word signifying ‘hair’); as in केशपाश q. v. --Comp. --अंतः the back of a garment. --क्रीडा gambling, playing with dice. --धरः, --पाणिः an epithet of Varuṇa. --बद्ध a. entrapped, caught in a snare or net, noosed. --बंधः a noose, snare, halter. --बंधकः a birdcatcher. --बंधनं a snare. --भृत् m. {1} an epithet of Varuṇa; R. 2. 9. {2} one armed with a noose. --रज्जुः f. a fetter, rope. --हस्तः ‘holding a noose in hand’, an epithet of Varuṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाश पु० पश्यते बध्यतेऽनेन पश--करणे घञ् । १ मृगवि- हगादिबन्धने रज्ज्वुभेदे (फाँद) २ रज्ज्वुमात्रे च । केशादुत्तरं पाशशब्दः संघार्थः । यथा केशपाशः । कर्णात् परः शोभार्थः यथा कर्णपाशः शोभनकर्ण इत्यर्थः । [] छात्रादिभ्यः पाशप् । छात्रपाश अपकृष्णच्छात्र इत्याद्यर्थे ३ शस्त्रभेदे शब्दरत्ना० । तल्लक्षणं हेमा० परि० औशनसशा- स्त्रोक्तं यथा “शाणं क्षौमं कार्पासं सूत्रं तथा रो- माणि चर्म च सर्वकालिकस्य पाशस्य द्रव्याणि भवन्ति तानि द्रव्याणि स्नायुमिश्राणि ग्रैष्मस्य पाशस्य योग्यानि स्युः । नालिकेलवल्कलादिबन्धनादि प्रावृषेण्यस्य नारि- केलाश्मन्तक तालवृन्तवल्कलानि हैमनस्य पाशस्य भवन्ति । त्रिवृतादृढवृतगुणसयुक्तः पाशः प्रयोगिकः । पाशो भवे- दामूलात् सङ्गपाशः षडङ्गुलः स्याद्रक्षासुप्रमाणः सुखा- वहः सुखस्पर्शश्च पाशस्थाने सुमृष्टोऽनुपूर्वबलान्वितो भवति । रज्ज्वुपाशस्तु नवकानुवर्त्तितः स्यात् । एकहस्तस्त्रिहस्तः पादहीनः सह कर्णाभ्यां च पाशो दशपलिकः पादान्ते पञ्चकार्मुकः श्रेष्ठो भवति पञ्चद- शपलो वा तथा रथाश्वयोरपि विज्ञेयो । विंशतिपलिकः कर्त्तव्यः प्रमाणे सप्तकार्मुकस्त्रिंशत्पलिको वा स्यन्दिनां मतङ्गजस्य नवपलको हस्तिनि प्लवे च पाशो भवति भावविकृते नागारत्निगुणः पाशः” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4322-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाशः, पुं, (पश्यते बध्यतेऽनेनेति । पश + घञ् ।) शस्त्रभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ (वैशम्पा- यनधनुर्व्वेदोक्तपाशलक्षणं यथा, -- “पाशः सुसूक्ष्मावयवो लौहधातुस्त्रिकोणवान् । प्रादेशपरिधिः सीसगुलिकाभरणाञ्चितः ॥” आग्नेयधनुर्व्वेदोक्तलक्षणं यथा, -- [] “दशहस्तो भवेत् पाशो वृत्तः करमुखस्तथा । गुणकार्पासमुञ्जानामर्कस्नायवचर्म्मणाम् ॥ अन्येषां सुदृढानाञ्च सुकृतं परिवेष्टितम् । तथा त्रिंशत्समं पाशं बुधः कुर्य्यात्सुवर्त्तितम् ॥” अस्य क्रियादिकं यथा, -- “कर्त्तव्यं शिक्षकैस्तस्य स्थानं कक्षासु वै सदा । वामहस्तन संगृह्य दक्षिणेनोद्धरेत्ततः ॥ कुण्डलस्याकृतिं कृत्वा भ्राभ्यैकं मस्तकोपरि । क्षिपेत् -- ॥” “वल्पिते च प्लुते चैव तथा प्रव्रजितेषु च । समयोगविधिं ज्ञात्वा प्रयुञ्जीत सुशिक्षितः ॥ विजित्वा तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत् । कट्यां बद्ध्वा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बितम् ॥ दृढं विगृह्य वामेन निष्कर्षेद्दक्षिणेन च ॥” अन्यच्च । “परावृत्तमपावृत्तं गृहीतं लघुसंज्ञितम् । ऊर्द्ध्वक्षिप्तमधःक्षिप्तं सन्धारितविधारितम् ॥ श्येनपातं गजपातं ग्राहग्राह्यं तथैव च । एवमेकादशविधा ज्ञेयाः पाशविधारणाः ॥” वैशम्पायनोक्तक्रिया यथा, -- “प्रसारणं वेष्टनञ्च कर्त्तनञ्चेति ते त्रयः । योगाः पाशाश्रिता लोके पाशाः क्षुद्रसमा- श्रिताः ॥” अन्यच्च । “ऋज्वायतं विशालञ्च तिर्य्यक्भ्रामितमेव च । पञ्च कर्म्मविनिर्द्दिष्टं व्यस्ते पाशे महात्मभिः ॥”) कचान्ते समूहार्थः । (यथा, माघे । ७ । ६२ । “श्लथशिरसिजपाशपातभारा- दिव नितरां नतिमद्भिरंसभागैः ॥”) कर्णान्ते शोभनार्थः । छात्राद्यन्ते निन्दार्थः पक्ष्यादिबन्धनरज्जादि । इति विश्वः ॥ (यथा, महार्भारते । ५ । ६४ । १ । “शकुनीनामिहार्थाय पाशं भूमावयोजयत् । कश्चिच्छाकुनिकस्तात पूर्व्वेषामिति शुश्रुम ॥” योगविशेषः । यथा, ज्योतिषे । “यदा राशिपञ्चके सव्व ग्रहा भवन्ति तदा पाशाख्ययोगो भवति ॥” पारिभाषिकपाशो यथा, कुलार्णवे १ उल्लासे । “घृणा शङ्का भयं लज्जा जुगुप्सा चेति पञ्चमी । कुलं शीलं तथा जातिरष्टौ पाशाः प्रकी- र्त्तिताः ॥” स्वप्नेऽस्य दर्शनफलं यथा, -- “कार्पासभस्मास्थिकपालशूलं चक्रञ्च पाशन्त्वथवा प्रपश्येत् । तस्यापदं रोगधनक्षयं वा रोगी मृतिं वा तनुतेऽतिकष्टम् ॥” इति हारीते द्वितीये स्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-132-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाश" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें