🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आकुल
ākula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अस्त-व्यस्त (3.1.71) व्यस्त · अप्रगुण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकुल १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा आकुलता]
१. व्यग्र । घबराया हुआ । उ॰—भारत अब भी आकुल विपत्ति के घेरे में ।— दिल्ली॰, पृ॰ २१ ।
२. व्यस्त । बिखरा हुआ । जैसे,—केश ।
३. उद्विग्न । क्षुब्ध ।
४. विह्वल । कातर ।
५. अस्वस्थ ।
६. व्याप्त । संकुल ।
७. तारतम्यहीन । जिसका कोई ठीक सिल- सिला न हो [को॰] ।
८. जंगली । ऊबड़ खाबड [को॰] ।
आकुल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खच्चर ।
२. आबाद जगह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कुल mf(आ)n. (fr. आ- √ 1. कॄ ?) confounded, confused, agitated, flurried, MBh. &c.
confused (in order), disordered, ib.
filled, full, overburdened with (instr. or generally in comp.), eagerly occupied, ib.
आ-कुल n. a place crowded with people, R. iii, 43, 34
‘confusion’, see साकुल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (127,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकुल a. 1 Full of, burdened or filled with (in general); प्रचलदूर्मिमालाकुलं (समुद्रं) Bh. 2. 4; मृगपक्षिगणाकुलं Rām.; बाष्पाकुलांवाचं Nala. 4. 18; आलापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे Amaru. 81. --2 Overcome, affected or afflicted, smit; हर्ष˚, शोक˚, विस्मय˚, स्नेह˚ &c. --3 Busily or intently engaged or absorbed in; Ś. 4. 18. --4 Confounded, agitated, flurried, distracted; अभिचैद्यं प्रतिष्ठासुरासीत्कार्यद्वयाकुलः Śi. 2. 1; perplexed, at a loss what to do, undetermined; Ki. 2. 54. ˚आकुल very much agitated; K. 10, 28; Ki. 14. 32. --5 Dishevelled, disordered (as hair); असंयताकुलालकान् K. 60, 243; Ratn. 1. 17; Ki. 8. 18. --6 Wild, dreary; Ś. 2. --7 Taken out of one's natural condition. --8 Incoherent, contradictory. --लं An inhabited place; रहितेष्वाकुलेषु च Rām. --adv. In bewilderment; Śi. 1. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0222-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकुल त्रि० आ + कुल--क । व्यग्रे । “तं तथा कृपयाविष्ट मश्रुपूर्ण्णाकुलेक्षणम्” गीता “त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान्यूर्म्मिः” “अभिचोद्यं प्रतिष्ठासुरासीत् कार्य्यद्वया- कुलः” इति च माघः । निराकुलः पर्य्याकुलः व्याकुलः समाकुलः । आकुलत्वञ्च मनश्चाञ्चल्यसम्पादकमानसावस्था- भेदः स्वक्रियाऽसामर्थ्यञ्च । कृत्यर्थे णिच् आकुलयति अभूततद्भावे च्वि क्राद्यनुप्रयोगः आकुलीभूतः आकुली- कृतः “द्रविणं परिमितमविकव्ययिनं जनमाकुलीकुरुते”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0600,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकुलं, त्रि, (आङ् + कुल + कः ।) व्याकुलं । तत्प- र्य्यायः । व्यस्तं २ अप्रगुणं ३ । इत्यमरः ॥ (यथा शाकुन्तले । “विभवगुरुभिः कृत्यैस्तस्य प्रतिक्षण- माकुला” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-164-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आकुल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें