🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:55:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यस्त
vyasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अस्त-व्यस्त (3.1.71) अप्रगुण · आकुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यस्त वि॰ [सं॰]
१. घबराया हुआ । व्याकुल ।
२. काम में लगा या फँपा हुआ । उ॰—व्यस्त रहेंगे, हम सबको भी मानो विवश बिसारेंगे ।—पंचवटी, पृ॰ ७ ।
३. फैला या छाया हुआ । व्याप्त ।
४. फेंका हुआ ।
५. इधर उधर, आगे पीछे या ऊपर नीचे किया हुआ । तितर बितर किया हुआ । विपर्यस्त । क्रमहीन ।
६. हर एक । अलग अलग । पृथक् (व्याकरण) ।
७. वियुक्त । विभक्त । अलगाया हुआ (को॰) ।
८. सरल । समास रहित (को॰) ।
९. बहुत प्रकार का । बहुविध (को॰) ।
१०. उलझा हुआ (को॰) ।
११. परिवर्तित (को॰) ।
१२. विभिन्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अ᳙स्त mfn. cut in pieces, dismembered (said of Vṛtra), RV. i, 32, 7 torn asunder, gaping, TPrāt.
severed, separated, divided, distinct (व्य्-अस्ते काले, ‘at different times’, ‘now and then’), single, simple, Mn.; MBh. &c.
multiplied, various, manifold, Prab.; Kāvyād.
opposed to, inverse, reverse (see comp.)
disordered, disarranged, confused, bewildered (see comp.)
scattered, dispersed, Jyot.; Uttarar.
expelled, removed, Megh.
spread, extended (see comp.)
changed, altered (see comp.)
inherent in or pervading all the several parts of anything (in phil. opp. to सम्-अस्त), penetrated, pervaded
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यस्त p. p. 1 Cast or thrown asunder, tossed about; Māl. 5. 23. --2 Dispersed, scattered; U. 5. 14. --3 Dispelled, cast away. --4 Separated, divided, severed; हिमवति जलधौ च व्यस्ततोयेव गंगा V. 5. 22. --5 Taken or considered separately, taken singly (opp. समस्त); एभिः समस्तैरपि किमस्य किं पुतर्व्यस्तैः U. 5; तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने Ku. 5. 72. --6 Simple, uncompounded (as a word). --7 Manifold, different. --8 Removed, expelled. --9 Agitated, troubled, confused. --10 Disordered, out of order, disarranged. --11 Reversed, upset. --12 Inverse (as ratio). --13 Pervading, inherent in. --स्तं ind. Severally, separately, singly. --Comp. --केश a. with disordered or dishevelled hair. --त्रैराशिकं the rule of three inverted. --पदं {1} (in law) a confused statement (of a case). {2} an uncompounded or simple word. --वृत्ति a. the meaning of which is changed, which has lost its force (as a word); R. 11. 73.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यस्त त्रि० वि + अस--क्त। १ व्याकुले २ व्याप्ते मेदि० ३ विभक्ते च “व्यस्तरात्रिंदिवस्य ते” कुमारः । ४ विपरीते “एतद्- व्यस्तं महाघोरम्” ति० त० । “व्यस्तविधिर्विलोमे” लीला० [] ५ ससुदितपदार्थमध्ये एकैकस्मिन् । “एते व्यस्ता समस्ता वा” विश्वामित्रः । ६ समस्तभिन्ने च भावे क्त । ७ व्यतिक्रमे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4986-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यस्तः (वि + अस् + क्तः ।) व्याकुलः । व्याप्तः । इति मेदिनी ॥ प्रत्येकम् । पृथक् पृथक् । यथा, विश्वामित्रः । “कृच्छ्रचान्द्रायणादिनि शुद्ध्यभ्युदयकारणम् । प्रकाशे च रहस्ये च संशयेऽनुक्तकेऽस्फुटे ॥ प्राजापत्यः सान्तपनः शिशुकृच्छ्रः पराककः । अतिकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्रः सौम्यः कृच्छ्रातिकृच्छ्रकः ॥ महासान्तपनः शुद्ध्यै तप्तकृच्छ्रस्तु पावनः । जलोपवासकृच्छ्रस्तु ब्रह्मकूर्च्चस्तु शोधकः ॥ एते व्यस्ताः समस्ता वा प्रत्येकमेकशोऽपि वा । पातकादिषु सर्व्वेषु पातकेषु प्रयत्नतः । [] कार्य्याश्चान्द्रायणैर्युक्ताः केवला वा विशुद्धये ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ विपरीतः । यथा, -- “प्रतिपदाप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-544-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यस्त" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें