🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:50:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आकुल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आकुल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आकुल

अर्थ: भरपूर, भरा हुआ

संस्कृत: पर्याय: व्यस्त, अप्रगुण, व्यग्र

व्युत्पत्ति: आ-कुल्-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आकुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आकुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आकुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआकुलःआकुलौआकुलाः
द्वितीयाआकुलम्आकुलौआकुलान्
तृतीयाआकुलेनआकुलाभ्याम्आकुलैः
चतुर्थीआकुलायआकुलाभ्याम्आकुलेभ्यः
पञ्चमीआकुलात् / आकुलाद्आकुलाभ्याम्आकुलेभ्यः
षष्ठीआकुलस्यआकुलयोःआकुलानाम्
सप्तमीआकुलेआकुलयोःआकुलेषु
सम्बोधनहे आकुलहे आकुलौहे आकुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आकुल
आकुल
ākula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अस्त-व्यस्त (3.1.71) व्यस्त · अप्रगुण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकुल १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा आकुलता]
१. व्यग्र । घबराया हुआ । उ॰—भारत अब भी आकुल विपत्ति के घेरे में ।— दिल्ली॰, पृ॰ २१ ।
२. व्यस्त । बिखरा हुआ । जैसे,—केश ।
३. उद्विग्न । क्षुब्ध ।
४. विह्वल । कातर ।
५. अस्वस्थ ।
६. व्याप्त । संकुल ।
७. तारतम्यहीन । जिसका कोई ठीक सिल- सिला न हो [को॰] ।
८. जंगली । ऊबड़ खाबड [को॰] ।
आकुल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खच्चर ।
२. आबाद जगह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कुल mf(आ)n. (fr. आ- √ 1. कॄ ?) confounded, confused, agitated, flurried, MBh. &c.
confused (in order), disordered, ib.
filled, full, overburdened with (instr. or generally in comp.), eagerly occupied, ib.
आ-कुल n. a place crowded with people, R. iii, 43, 34
‘confusion’, see साकुल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (127,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकुल a. 1 Full of, burdened or filled with (in general); प्रचलदूर्मिमालाकुलं (समुद्रं) Bh. 2. 4; मृगपक्षिगणाकुलं Rām.; बाष्पाकुलांवाचं Nala. 4. 18; आलापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे Amaru. 81. --2 Overcome, affected or afflicted, smit; हर्ष˚, शोक˚, विस्मय˚, स्नेह˚ &c. --3 Busily or intently engaged or absorbed in; Ś. 4. 18. --4 Confounded, agitated, flurried, distracted; अभिचैद्यं प्रतिष्ठासुरासीत्कार्यद्वयाकुलः Śi. 2. 1; perplexed, at a loss what to do, undetermined; Ki. 2. 54. ˚आकुल very much agitated; K. 10, 28; Ki. 14. 32. --5 Dishevelled, disordered (as hair); असंयताकुलालकान् K. 60, 243; Ratn. 1. 17; Ki. 8. 18. --6 Wild, dreary; Ś. 2. --7 Taken out of one's natural condition. --8 Incoherent, contradictory. --लं An inhabited place; रहितेष्वाकुलेषु च Rām. --adv. In bewilderment; Śi. 1. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0222-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकुल त्रि० आ + कुल--क । व्यग्रे । “तं तथा कृपयाविष्ट मश्रुपूर्ण्णाकुलेक्षणम्” गीता “त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान्यूर्म्मिः” “अभिचोद्यं प्रतिष्ठासुरासीत् कार्य्यद्वया- कुलः” इति च माघः । निराकुलः पर्य्याकुलः व्याकुलः समाकुलः । आकुलत्वञ्च मनश्चाञ्चल्यसम्पादकमानसावस्था- भेदः स्वक्रियाऽसामर्थ्यञ्च । कृत्यर्थे णिच् आकुलयति अभूततद्भावे च्वि क्राद्यनुप्रयोगः आकुलीभूतः आकुली- कृतः “द्रविणं परिमितमविकव्ययिनं जनमाकुलीकुरुते”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0600,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकुलं, त्रि, (आङ् + कुल + कः ।) व्याकुलं । तत्प- र्य्यायः । व्यस्तं २ अप्रगुणं ३ । इत्यमरः ॥ (यथा शाकुन्तले । “विभवगुरुभिः कृत्यैस्तस्य प्रतिक्षण- माकुला” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-164-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आकुल" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आकुलआकुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आकुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आकुल 📚 ➤ भरपूर, भरा हुआ
संस्कृत: पर्याय: व्यस्त, अप्रगुण, व्यग्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आकुल 📚व्यग्र । घबराया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आकुल
अस्त-व्यस्त (३.१.७१) — व्यस्त, अप्रगुण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आकुल: आ-कुल्-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें