🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:41:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंजर
kuṃjara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंजर संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुञ्जर] [स्त्री॰ कुंजरा कुंजरी] । हाथी । मुहा॰— कुंजरो व (नरो वाकुजरोनरो) = हाथी या मनुष्य । श्वेत या कृष्ण । यह या वह । अनिश्चित या दुविधे की बाता । उ॰— सोहौं सुमिरत नाम सुधारस पेखत परसि धरो । स्वारथ हू परमारथ हू की नहिं कुंजरो नरौ ।— तुलसी (शव्द॰) । विशेष— द्रोणाचार्य जी कों वरदान था कि उनका प्राणा पुत्र- शोक में निकलेगा । महाभारत वे युद्ध में जब द्रोणाचार्यजी के बाणों से पांड़व दल को बड़ी क्षति पहुची तब कृष्णचंद्र ने यह गप उड़ाने की सलाह दी कि' अश्वत्थामा मार गया, और इसकी सत्यता के लिय अश्वत्थामा नाम के एक हाथी को मरवा ड़ाला । द्रोणाचार्य जी से बहुतों ने अश्वत्थामा के मारे जाने का समाचार कहा, पर उन्हें विश्वास नहीं आया, यहाँ तक कि स्वयं श्रीकृष्ण के कहने पर भी उन्होंने सत्य नहीं माना और कहा कि जबतक धर्मराज युधिष्ठिर न कहेंगे मैं इसे सत्य नहीं मानूँगा । इसपर कृष्णचंद्र ने यिधिष्ठिर को इतना कहने के लिये राजी कि अश्वत्थामा मारा गया, न जाने हाथी या मनुष्य' । अश्वत्यामा हतो, नरो वा कुँजरो वा' । कृष्ण जी ने ऐसा प्रबंध किया कि ज्यों ही युधिष्ठिर के मुँह से 'अश्वत्थामा हतो' वाक्य निकला, शंखध्वनि होने लगी और द्रोणाचार्य जी शेष कुँजरो वा नरो वा' जो धीरे कहा गया था, न सुन सके । वे प्राणायम द्वार सब बातों को जानकर प्राणा त्यागना चाहते थे कि द्रुपद के पुत्र धृष्टद्युम्न द्वारा, जो द्रौपदी का भाई था, उनका सिर काट लिया गया । युधिष्ठिर के इस सदिग्ध वाक्य को लेकर मुहाविरा दुविधे की बातों के अर्थ में प्रयुक्त होता है ।
२. एक नाग का नाम
२. बाल । केश ।
४. एक देश का नाम ।
५. रामायण के अनुसार एक पर्वत का नाम । यह मलयागिरि की किसी श्रृंखला का नाम था ।
६. अंजना के पिता और हनुमान के नाना का नाम ।
७. पद्मपुराण के अनुसार एक वृद्ध शुक पक्षी का नाम जिसने समहर्षि च्यवन को उपदेश दिया था ।
८. छप्पय के २१ वे भेद का नाम जिसमें ५० । गुरु, ५२ लघु, १०२ वर्ण और १५२ मात्राएँ या ५० गुरू, ४८ लघु, ९८ वर्ण और १४८ मात्राएँ होती हैं ।
९. पाँच के छंदों के प्रस्तार में पहला प्रस्तार ।
१०. हस्त नक्षत्र ।
११. पीपल ।
१२. आठ की संख्या ।
१३. शिर (को॰) ।
१४. एक आभूषण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुञ्जर m. (ifc. f(आ). , MBh.; R.) an elephant, Mn. iii, 274; MBh. &c.
anything pre-eminent in its kind (generally in comp., e.g. राज-क्˚, ‘an eminent king’, MBh.; Kathās.; cf. Pāṇ. ii, 1, 62 and g. व्याघ्रादि)
the number ‘eight’ (there being eight elephants of the cardinal points), Sūryas.
a kind of temple, VarBṛS.
a kind of step (in dancing to music)
the tree Ficus religiosa, L.
N. of a Nāga, MBh. i, 1560
of a prince (of the Sauvīraka race), MBh. iii, 15597
of a mountain, Hariv.; R.
of a locality
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (288,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंजरः [कुंजो हस्तिहनुः सोऽस्यास्ति, कुंज-र, P. V. 2. 107 Vārt.] 1 An elephant. --2 Any thing pre-eminent or excellent of its class (at the end of comp. only). Amara gives the following words used similarly: --स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुंजराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥. --3 The Aśvattha tree. --4 The lunar asterism called हस्त. --5 Hair. --रा, --री A female elephant. --Comp. --अनीकं the division of an army consisting of elephant-corps. --अशनः the Aśvattha tree. --अरातिः {1} a lion. {2} Śarabha (a fabulous animal with 8 feet). --ग्रहः an elephant-catcher.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0407-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुञ्जर पुंस्त्री० कुञ्जःदन्तो हनुर्वा प्राशस्त्येनास्त्यस्य । १ हस्तिनि स्त्रियां जातित्वात् ङीष् “कुञ्जरस्येव संग्रामे परि- गृह्याङ्कुशग्रहम्” भा० व०२६ अ० “अद्रीन्द्रकुञ्जचर- कुञ्जरगण्डकाष--संक्रान्तदानपयसोवनपादपस्य” माघः । अस्य समर्थेन व्याघ्रा० उपमितसमासः राजा कुञ्जर इव राजकुञ्जरः । “एवमुक्त्वा परिष्यज्य देत्यास्तं राज कुञ्जरम्” भा० व० २५१ अ० । अत्र कुञ्जरसादृश्येन राज्ञः श्रेष्ठत्वम् गम्यते । तदभिप्रायेणैव “स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्द्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः” इत्यमरोक्तिः । ५ देशभेदे च मेदि० । मात्राप्रस्तारे पञ्चमात्रस्य प्रथमे ६ प्रस्तारेऽऽ । छन्दोग्रन्थः! “क्षितेर्दक्षिणदिगस्थिते गजाकृतौ ७ पर्व्वतभेदे । “कृत्वा प्राचीविभागन्तु दक्षिणायामथोदिशि” इत्युपक्रमं “चकार कुञ्जरञ्चैव कुञ्जरप्रतिमाकृतिम् । पर्व्वतं काञ्चनगुहं बहुयो- जनविस्तृतम्” हरिवं० २२५ अ० । “ऋषभः पर्वतश्चैश श्रीमदृषभसंस्थितः । कुञ्जरः पर्वतश्चैव यत्रागस्त्यगृहं शुभम्” हविवं० २३६ अ० । ८ हस्तनक्षत्रे च तस्य ह- स्तिकराकारत्वात्तथात्वम् । कुञ्जरपिप्पली शब्दस्यान्त्यलोपे ९ पिप्पल्याञ्च शब्दचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2068,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुञ्जरः, पुं, (प्रशस्तः कुञ्जः हनुर्दन्तो वा अस्त्यस्य । कुञ्ज + “रप्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्यः उपसंख्यानम्” । वार्त्तिकं इति रः ।) हस्ती । (यथा, महाभारते ३ । द्वैतवनप्रवेशे २६ । १५ । “कुञ्जरस्येव संग्रामे परिगृह्याङ्कुशग्रहम्” ॥) उत्तरपदे श्रेष्ठवाचकः । यथा पुरुषकुञ्जर इत्यादि । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ (सर्पविशेषः । यथा, महाभारते । ३५ । १५ । [] “कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः” ॥) केशः । इति मेदिनी ॥ देशभेदः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (पर्व्वतविशेषः ॥ यथा गोः रामायणे ४ । ४१ । ५० । “ततः शक्रध्वजाकारः कुञ्जरो नाम पर्व्वतः । अगस्त्यभवनं तत्र निर्म्मितं विश्वकर्म्मणा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-136-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें