🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:36:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दंती
daṃtī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दन्ती] अंडी की जाति का एक पेड़ । विशेष—दंती दो प्रकार की होती है—एक लघुदंती और दूसरी बृहद्दंती । लघुदंती के पत्ते गूलर के पत्तों के ऐसे होते हैं और बृहद्दंत्ती के एरंड अंडी के से । इसके बीज दस्तावर होते हैं और जमालगोटे के स्थान पर औषध में काम आते हैं । वैद्यक में दंती, कटु उष्ण और तृषा, शूल, बवासीर, फोड़े आदि को दूर करनेवाली मानी जाती है । दंती के बीज अधिक मात्रा में देने से विष का काम करते हैं । पर्या॰—शीघ्रा । निकुंभी । नागस्फोटा । दंतिनी । उपचिता । भद्रा । रुक्षा । रेचनी । अनुकूला । निःशल्पा । विशल्या । मधुपुष्पा । एरंडफला । तरणी । एरंडपत्रिका । विशोधनी । कुंभी । उदुंबरदला । प्रत्यकपर्णी ।
दंती २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दन्तिन्]
१. हस्ती । हाथी । गज । उ॰— झलते थे श्रुति तालवृंत दंती रह रहकर ।—साकेत, पृ॰ ४१४ ।
२. गणेश । गजानन ।
३. पर्वत ।
४. सोम । चंद्रमा (को॰) ।
५. व्याघ्र । मृगाधिप (को॰) ।
६. क्रोड़ । अंकोर । गोद (को॰) ।
७. श्वान । कुत्ता (को॰) ।
दंती ३ वि॰ दाँतावाला । जिसके दाँत हों [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दन्ती (ई), f. = ˚तिका, Suśr.; VarBṛS.
(in music) N. of a composition
cf. इभ-दन्ता
कुड्मल- and क्रूर-अ-दन्ती &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (468,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दन्ती स्त्री दम--तन् गौरा० ङीष् । १ उदुम्बरपर्ण्यां, प्रत्यक् पर्ण्यमोषधौ अमरः । दन्तः गजदन्त इव मूलमस्त्यस्याः अच् गौरा० ङीष् । २ स्वनामख्याते वृक्षे भावप्र० “लघुदीर्घ- प्रभेदेन प्रोक्तं दन्तीद्वयं बुधैः । दन्तीद्वयं सरं पाके रसे च कटु दीपनम् । गुदाङ्कुराश्मशूलास्रकण्डुकुष्ठविदाहनुत् । तीक्ष्णोष्णं हन्ति पित्तास्रकफशीथोदरक्रमीन्” भावप्र० तद्गुणा उक्ताः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3467,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दन्ती, स्त्री, (दाम्यत्यनयेति । दम + “हसि- मृग्रिण्वेति ।” उणां । ३ । ८६ । इति तन् । ततो गौरादित्वात् ङीष् ।) स्वनामख्यातवृक्षः । तत्- पर्य्यायः । शीघ्रा २ श्येनघण्टा ३ निकुम्भी ४ नागस्फोता ५ दन्तिनी ६ उपचित्रा ७ भद्रा ८ रूक्षा ९ रेचनी १० अनुकूला ११ निःशल्या १२ चक्रदन्ती १३ विशल्या १४ मधुपुष्पा १५ एरण्ड- फला १६ तरुणी १७ एरण्डपत्रिका १८ अणु- रेवती १९ विशोधनी २० कुम्भी २१ उडुम्बर- दला २२ । इति राजनिर्घण्टः ॥ निकुम्भः २३ । दन्तिका २४ प्रत्यक्पर्णी २५ उदूम्बरपर्णी २६ । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ अस्या गुणाः । कटु- त्वम् । उष्णत्वम् । शूलामत्वग्दोषार्शोव्रणाश्मरी- शल्यशोधनत्वम् । दीपनत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अष्ठीलिकाध्मानगुल्मोदरनाशित्वम् । सारकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अथ लघुदन्ती । “लघ्वी दन्ती विशल्या च स्यादुडम्बरपर्ण्यपि । अथैरण्डफला शीघ्रा श्येनघण्टा घुणप्रिया ॥ वाराहाङ्गी च कथिता निकुम्भश्च मकूलकः ॥” अथ बृहद्दन्ती । “एरण्डपत्रविठपा द्रवन्ती सम्बरी वृषा । चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी प्रत्यक्पर्णाखुकर्ण्यपि ॥ * ॥ दन्तीद्वयं सरं पाके रसे च कटु दीपनम् । गुदाङ्कुराश्मशूलास्रकण्डूकुष्ठविदाहनुत् ॥ तीक्ष्णोष्णं हन्ति पित्तास्रकफशोथोदरक्रिमीन् ॥ लघुदन्तीफलगुणाः । क्षुद्रदन्तीफलं तु स्यान्मघुरं रसपाकयोः । शीतलं सृष्टविण्मूत्रगरशोथकफापहम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
दन्ती, [न्] पुं, (प्रशस्तौ दन्तौ स्तः अस्येति । दन्त + इनिः ।) हस्ती । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ (यथा, देवीभागवते । २ । ९ । ४५ । “मन्त्रिपुत्त्रः स्थितस्तत्र स्थापयामास दन्तिनः ॥” स्त्रियां ङीप् । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६५२ । “स्नेहक्षतिर्जिगीषा समरः प्राणव्ययावधिः करि- णाम् । न वितनुते कमनर्थं दन्तिनि ! तव यौवनोद्भेदः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-684-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दन्ती" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें