🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:31:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लुलित
lulita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लुलित वि॰ [सं॰]
१. लटकता या झूलता हुआ । आंदोलित ।
२. छितराया हुआ । अस्तव्यस्त (को॰) ।
३. लटका हुआ । बिखरा हुआ । जैसे, केश ।
४. कुचला, दबा या चोट खाया हुआ (को॰) ।
५. थकामादा । क्लांत (को॰) ।
७. सुंदर । शानदार (को॰) । यौ॰—लुलितकुड़ल=हिलते हुए कु़ड़लोंवाला । लुलितपल्लव= हिलते हुए पत्तावाला । लुलितमंडन=अस्तव्यस्त आभरणवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुलित mfn. moved or tossed about, agitated, swinging to and fro, dangling, fluttering, heaving, waving, tremulous, MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) touched by, come in contact with, Śak. (v.l.), BhP.
disarranged, dishevelled (as hair), Ṛtus.
hurt, injured, crushed, destroyed, MBh.; R. &c.
fatigued, unnerved, Mālatīm.
agreeable, pleasing, beautiful, W. (w.r. for ललित?)
लुलित n. movement, motion, Uttarar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुलित p. p. [लुल्-क्त] 1 Shaken, tossed about, moved to and fro, tremulous, waving; सुरालयप्राप्तिनिमित्तमंभस्त्रैस्रोतसं नौलुलितं ववंदे R. 16. 34, 59. --2 Disturbed, touched; लुलितमकरंदो मधुकरैः Ve. 1. 1. --3 Disarranged, dishevelled (as hair); Rs. 4. 15. --4 Pressed down, crushed, injured; Ś. 3. 26. --5 Pressing on, touching; अनतिलुलितज्याघातांकं (कनकवलयं) Ś. 3. 13. --6 Fatigued, drooping, unnerved; अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंजातखेदात् (अंगकानि) U. 1. 24; गाढोत्कंठा ललितलुलितैरंगकैस्ताम्यतीति Māl. 1. 15, 3. 6, 4. 2. --7 Elegant, beautiful; बनं लुलितपल्लवं Bk. 9. 56.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुलित त्रि० लुल क्त । १ आन्दोलिते, २ चालिते च “अथ लुलितपतत्त्रिमालम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4829,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुलितः, त्रि, (लुल + क्तः ।) आन्दोलितः । यथा, “प्रेङ्क्षोलितस्तरलितो लुलितान्दोलितावपि ॥” इति भूरिप्रयोगः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ३७ । ७० । “हत्वा रथाश्वांश्चिच्छेद शिरो लुलितकुण्ड- लम् ॥” विकीर्णः । इति श्रीधरः ॥ यथा, भागवते । १ । ९ । ३४ । “युधि तुरगरजो विधूम्रविष्वक् कचलुलितश्रमवार्य्यलङ्कृतास्ये ॥” व्याप्तः । यथा, रामायणे । २ । ६५ । १९ । “न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥” ग्लानः । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । “प्रातर्निद्राति यथा यथात्मजा लुलितनिःसहै- रङ्गैः । जामातरि मुदितमनास्तथा तथा सादरा श्वश्रूः ॥” उन्मूलितः । यथा, भागवते । ३ । १९ । २४ । “विशीर्णबाह्वङ्घ्रिशिरोरुहोऽपतत् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥” खण्डितः । यथा, तत्रैव । ४ । ९ । १० । “किम्बन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥” विध्वस्तः । यथा, तत्रैव । ७ । ९ । २३ । “येऽस्मत्पितुः कुपितहासविजृम्भितभ्रू- विस्फूर्ज्जितेन लुलिताः स तु ते निरस्तः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-226-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें