🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:30:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लुलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लुलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लुलित

अर्थ: हिलाया हुआ, करवट बदला हुआ, इधर उधर लुढ़का हुआ, कम्पायमान, लहराता हुआ

व्युत्पत्ति: लुल्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लुलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लुलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लुलित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालुलितःलुलितौलुलिताः
द्वितीयालुलितम्लुलितौलुलितान्
तृतीयालुलितेनलुलिताभ्याम्लुलितैः
चतुर्थीलुलितायलुलिताभ्याम्लुलितेभ्यः
पञ्चमीलुलितात् / लुलिताद्लुलिताभ्याम्लुलितेभ्यः
षष्ठीलुलितस्यलुलितयोःलुलितानाम्
सप्तमीलुलितेलुलितयोःलुलितेषु
सम्बोधनहे लुलितहे लुलितौहे लुलिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुलित
लुलित
lulita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लुलित वि॰ [सं॰]
१. लटकता या झूलता हुआ । आंदोलित ।
२. छितराया हुआ । अस्तव्यस्त (को॰) ।
३. लटका हुआ । बिखरा हुआ । जैसे, केश ।
४. कुचला, दबा या चोट खाया हुआ (को॰) ।
५. थकामादा । क्लांत (को॰) ।
७. सुंदर । शानदार (को॰) । यौ॰—लुलितकुड़ल=हिलते हुए कु़ड़लोंवाला । लुलितपल्लव= हिलते हुए पत्तावाला । लुलितमंडन=अस्तव्यस्त आभरणवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुलित mfn. moved or tossed about, agitated, swinging to and fro, dangling, fluttering, heaving, waving, tremulous, MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) touched by, come in contact with, Śak. (v.l.), BhP.
disarranged, dishevelled (as hair), Ṛtus.
hurt, injured, crushed, destroyed, MBh.; R. &c.
fatigued, unnerved, Mālatīm.
agreeable, pleasing, beautiful, W. (w.r. for ललित?)
लुलित n. movement, motion, Uttarar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुलित p. p. [लुल्-क्त] 1 Shaken, tossed about, moved to and fro, tremulous, waving; सुरालयप्राप्तिनिमित्तमंभस्त्रैस्रोतसं नौलुलितं ववंदे R. 16. 34, 59. --2 Disturbed, touched; लुलितमकरंदो मधुकरैः Ve. 1. 1. --3 Disarranged, dishevelled (as hair); Rs. 4. 15. --4 Pressed down, crushed, injured; Ś. 3. 26. --5 Pressing on, touching; अनतिलुलितज्याघातांकं (कनकवलयं) Ś. 3. 13. --6 Fatigued, drooping, unnerved; अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंजातखेदात् (अंगकानि) U. 1. 24; गाढोत्कंठा ललितलुलितैरंगकैस्ताम्यतीति Māl. 1. 15, 3. 6, 4. 2. --7 Elegant, beautiful; बनं लुलितपल्लवं Bk. 9. 56.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुलित त्रि० लुल क्त । १ आन्दोलिते, २ चालिते च “अथ लुलितपतत्त्रिमालम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4829,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुलितः, त्रि, (लुल + क्तः ।) आन्दोलितः । यथा, “प्रेङ्क्षोलितस्तरलितो लुलितान्दोलितावपि ॥” इति भूरिप्रयोगः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ३७ । ७० । “हत्वा रथाश्वांश्चिच्छेद शिरो लुलितकुण्ड- लम् ॥” विकीर्णः । इति श्रीधरः ॥ यथा, भागवते । १ । ९ । ३४ । “युधि तुरगरजो विधूम्रविष्वक् कचलुलितश्रमवार्य्यलङ्कृतास्ये ॥” व्याप्तः । यथा, रामायणे । २ । ६५ । १९ । “न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥” ग्लानः । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । “प्रातर्निद्राति यथा यथात्मजा लुलितनिःसहै- रङ्गैः । जामातरि मुदितमनास्तथा तथा सादरा श्वश्रूः ॥” उन्मूलितः । यथा, भागवते । ३ । १९ । २४ । “विशीर्णबाह्वङ्घ्रिशिरोरुहोऽपतत् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥” खण्डितः । यथा, तत्रैव । ४ । ९ । १० । “किम्बन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥” विध्वस्तः । यथा, तत्रैव । ७ । ९ । २३ । “येऽस्मत्पितुः कुपितहासविजृम्भितभ्रू- विस्फूर्ज्जितेन लुलिताः स तु ते निरस्तः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-226-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लुलितलुलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लुलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लुलित 📚 ➤ हिलाया हुआ, करवट बदला हुआ, इधर उधर लुढ़का हुआ, कम्पायमान, लहराता हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुलित 📚लटकता या झूलता हुआ । आंदोलित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लुलित: लुल्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें