🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:34:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलक
alaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घुँघराले बाल (2.6.97) चूर्णकुन्तल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मस्तक के इधर उधर लटकते हुए मरोड़दार बाल ।
२. बाल । केश । लट ।
३. छल्लेदार बाल । उ॰— मुकुट कुंडल तिलक अलिब्रात इव, भृकुटि द्विज अधर बर चारु नासा ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४९१ ।
२. हरताल ।
३. सफेद आक । श्वेत मदार ।
४. शरीर पर लगाया हुआ केसर । अंग पर लिप्त केसर [को॰] ।
५. पागल कुत्ता । अलर्क [को॰] ।
अलक पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अलक्तक] महावर । आलता ।
अलक पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अलका] अलकापुरी । उ॰—अलक लोक बज्जत विषम ।—पृ॰ रा॰ २ १०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलक m. n. (ifc. f(आ). ) a curl, lock, Ragh. &c.
अलक m. (= अलर्क, q.v.) a mad dog, L.
अलक m. pl. N. of a people, VarBṛS.
अलक m. of the Inhabitants of Kubera's residence Alakā, MBh. iii, 11813
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलकः [अल्-क्वुन्, अलति भूषयति मुखं] 1 A curl, lock of hair, hair in general; ललाटिकाचंदनधूसरालका Ku. 5. 55; अस्पृष्टालकवेष्टनौ R. 1. 42; 4. 54; अलकभंगतां गतः K. 4; अलके बालकुंदानुविद्धं Me. 65 (the word is n. also, as appears from a quotation of Malli.: स्वभाववक्राण्यलकानि तासां). --2 Curls on the fore-head. --3 Saffron besmeared on the body. --4 A mad dog (for अलर्क). --का 1 A girl from eight to ten years of age. --2 N. of the capital of Kubera (situated on a peak of the Himālaya above the peak of Meru, inhabited also by Śiva), and of the lord of the Yakṣas; अलकामतिवाह्यैव Ku. 6. 37; विभाति यस्यां ललितालकायां मनोहरा वैश्रवणस्य लक्ष्मीः Bv. 2. 10; गंतव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां Me. 7. --Comp. --अधिपः, --पतिः, --ईश्वरः ‘lord of Alakā’, N. of Kubera; अत्यजीवदमरालकेश्वरौ R. 19. 15. --अंतः the end of a curl or ringlet; Śi. 4. 9; Me. 8. --नंदा {1} N. of the Ganges, or a river falling into it. {2} a girl from eight to ten years of age. --प्रभा N. of the capital of Kubera. --प्रियः N. of a tree ( पीतसाल). --संहतिः f. rows of curls; Śi. 6. 3.
अलकं ind. In vain, for nothing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलक पु० अलति भूषयति मुखम् अल--क्कुन् । १ ललाटस्थे छिन्नाग्रे कुटिलकेशे, “कलकलोऽलकलोलदृशाऽन्यया” माघः “ललाटिकाचन्दनधूसरालका” कुमा० “अस्पृष्टालकबे- [] ष्टनौ” “अलकेषुचमृरेणुश्चूर्ण्णप्रतिनिधीकृतः” इति च रघः । “अङ्गलिप्तकुङ्कमे२” च । क्षिपकादित्वात् कापि नेत्त्वम् । अ- लका । अष्टवर्षावघिदशवर्षपर्य्यन्तवयस्कायां ३ कन्यायां ४ कुवे रपूर्य्याञ्च स्त्री । साच पुरी मेरुशिखरोपरिस्थेति अग्नि- लोकशब्दे दर्शितम् । तस्याः स्वरूपमुम् “सभा वैश्रवणी राजन्! शतयोजनमायता । विस्तीर्णसप्ततिश्चैव योज- नानि सितप्रभा । तपसा निर्ज्जिता राजन्! स्वयं वैश्रवणेन सा । शशिप्रभा प्रावरणा कैलासशिखरोपमा । गुह्य कैरुह्यमाना सा खे विषक्तेव शोभते । दिव्या हेममयै- रुच्चैः प्रासादैरुपशोभिता । महारत्नवती चित्रा दिव्यगन्धा मनोरमा । सिताभ्रशिखराकारा प्लवमानेव दृश्यते । दिव्या हेममयैरङ्गैर्विद्युद्भिरिव चित्रिता । तस्यां वैश्रवणो राजा विचित्राभरणाम्बरः । स्त्रीसहस्रैर्वृतः श्रीमनास्ते ज्वलितकुण्डलः । दिवाकरनिभे पुण्ये दिव्यास्तरणसं- वृते । दिव्यपादोपधाने च निषण्णः परमासने । मन्दाराणा मुदाराणां वनानि परिलोडयन् । सौगन्धिकवनानाञ्च गन्धं गन्धवहो वहन् । नलिन्या श्चालकाख्याया नन्दनस्य वनस्य च । शीतोहृदयसंह्लादी वायुस्तमुप- सेवते” भा० स० प० । गन्धवतीं नाम वायुपुरीं वर्ण्ण- यित्वा काशी० ख० “ततःपरं कुवेरस्य श्रीमत्येषालका पुरीत्युक्तम् । “अलफामतिवाह्यैव” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलकः, पुं, क्ली, (अलति भूषयति मुखं, अल + क्वुन् ।) भङ्गियुतः केशः । कर्पूरादेः क्षोदश्चूर्णं तस्य कुन्तलाश्चूर्णकुन्तलाः तद्धि तत्र न्यस्यते इत्यन्ये । अलति भूषयति मुखं इत्यलकं । इति भरतः ॥ कुटिलकुन्तलः । इति सुभूतिः । इति सारसुन्दरी ॥ तत्पर्य्यायः । चूर्णकुन्तलः २ । इत्यमरः । (“कर्णेषु योग्यं नवकर्णिकारं स्तनेषु हारा अलकेष्वशोकः” । [] इति ऋतुसंहारे । “हस्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं” । इति मेघदूते ।)
अलकः, पुं, (अल + क्वुन् ।) अलर्कः । क्षिप्तकुक्कुरः । इत्थमरटीकायां रायमुकुटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-113-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलक" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें