🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:14:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलक्षण
alakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलक्षण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चिह्न या संकेत का न होना ।
२. ठीक ठीक गुण धर्म का अनिर्वाचन ।
३. बुरा लक्षण । कुलक्षण । अशुभ चिह्न ।
अलक्षण २ वि॰ जो लक्षणहीन हो । बुरे लक्षणवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-लक्षण n. (√ लक्ष्), a bad, inauspicious sign, Mn. iv, 156
अ-लक्षण mf(आ)n. having no signs or marks, without characteristic, ŚBr.; KātyŚr.; Mn. i, 5, having no good marks, inauspicious, unfortunate, Ragh. xiv, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलक्षण a. 1 Having no signs or marks. --2 Having no characteristic [] or distinguishing marks; undefined, undistinguished; Ms. 1. 5. --3 Having no good marks, inauspicious, unfortunate, ill-omened; क्लेशावहा भर्तुरलक्षणाहम् R. 14. 5. --णं 1 A bad or inauspicious sign; Ms. 4. 156. --2 That which is no definition, a bad definition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0172-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलक्षण न० लक्षणमनुमापकं सुचिह्नं न० त० । १ अननुमा- पके, सुचिह्नभिन्ने २ दुर्लक्षणे च । लक्षणञ्च इतरभेदानु- मापकं लिङ्गम् यथा पृथिव्यागन्धवत्त्वम् जलस्य स्नेह्- वत्त्वम् । शुभसूचकं चिह्नविशेषश्च लक्षणं तच्च लक्षणशब्दे यक्ष्यते । तदुभयभिन्नमलक्षणम् “आचाराद्धनमक्षय्यमाचा- रोहन्त्यलक्षणम्” मनुः । नास्ति लक्षणं अनुमापकोऽव्यभि- चारिहेतुः अशुभसूचकहेतुश्च यस्य । ३ तद्वति त्रि० “आसी- दिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्” मनुः । “क्लेशावहा भर्त्तुरलक्षणाहम्” रघुः । “अलक्षणा भवन्ति यद्वै नास्ति तदलक्षणमसन्तम्” शत० ब्रा० । “निरृतीः कृष्णास्तुष- पक्वास्तिस्रोऽलक्षणाः” कात्या० १७, २४, २३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलक्षणं, क्ली, (लक्षणमनुमापकं सुचिह्नं, विरोधे नञ्, नञसमासः ।) दुर्लक्षणं । मन्दचिह्नं । (“आचारात् धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम्” । इति मनुः ।) तद्विशिष्टे त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-120-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें