🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:14:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चिकुर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चिकुर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चिकुर

अर्थ: हिलने-जुलने वाला, कम्पमान, चञ्चल, अस्थिर

संस्कृत: केशः · पर्याय: कुन्तल, बाल, कच, केश, शिरोरुह

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिकुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चिकुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चिकुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचिकुरःचिकुरौचिकुराः
द्वितीयाचिकुरम्चिकुरौचिकुरान्
तृतीयाचिकुरेणचिकुराभ्याम्चिकुरैः
चतुर्थीचिकुरायचिकुराभ्याम्चिकुरेभ्यः
पञ्चमीचिकुरात् / चिकुराद्चिकुराभ्याम्चिकुरेभ्यः
षष्ठीचिकुरस्यचिकुरयोःचिकुराणाम्
सप्तमीचिकुरेचिकुरयोःचिकुरेषु
सम्बोधनहे चिकुरहे चिकुरौहे चिकुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिकुर
चिकुर
cikura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल (बिना सोचे करने वाला) (3.1.46) चपल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिकुर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सिर के बाल । केश ।
२. पर्वत ।
३. साँप आदि रेंगनेवाले जंतु । सरीसृप ।
४. एक पेड़ का नाम ।
५. एक पक्षी का नाम ।
६. एक सर्प का नाम ।
७. छछूँदर । गिलहरी । चिखुरा । यौ॰—चिकुरकलाप । चिकुरनिकर । चिकुरपक्ष । चिकुरपाश । चिकुर भार । चिकुर हस्त = केशों की लट । बालों की सजावट जुल्फ ।
चिकुर २ वि॰ चंचल । चपल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिकुर mfn. inconsiderate, rash, L.
चिकुर m. the hair of the head (also चिहुर m. pl. L., Sch.), Gīt. vii, xii; Rājat. viii, 367; Naiṣ. vii, 108
चिकुर m. hair (of a chowrie), Bālar. iv, 10/11
a mountain, L.
N. of a plant, L.
a snake, L.
N. of a Nāga, MBh. v, 3640
a kind of bird, L.
a musk-rat (cf. चिक्क, चिक्किर), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (395,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिकुर a. 1 Moving, tremulous, fickle, unsteady. --2 Inconsiderate, rash. --रः 1 The hair of the head; मम रुचिरे चिकुरे कुरु मानद…कुसुमानि Gīt. 12; so घनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलिततरुणानने 7. --2 A mountain. --3 A musk-rat. --4 A reptile, snake. --Comp. --उच्चयः, --कलापः, --निकरः, --पक्षः, --पाशः, --भारः, --हस्तः a mass or tuft of hair; यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरः P. R. 1. 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0492-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिकुर पु० चि इत्यव्यकं शब्दं कुरति कुर--क । १ केशे, अमरः “चिकुरप्रकराः जयन्ति ते” नैष० ३ वृक्षभेदे, ३ पर्वते, ४ सरीसृपे च । ५ चपले, तरले, ६ चञ्चले च त्रि० मेदिनी । चपलश्च दोषमनिश्चित्य बध- बन्धनादिकारी । अत्र सर्पः सर्पभेदः सुमुखपिता यथाह” मा० उ० १०२ अ० “ऐरावतकुले जातः सुमुस्वोनाम नागराट् । आर्य्यकस्य मतः पौत्रो दौहित्रो वामनस्य च । एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो- नाम मातले! । नचिराद्वैनतेयेन पञ्चत्वमुपपादितः । ततोऽव्रवीत् प्रीतमना मातलिर्नारदं वचः । एष मे रुचितस्तात! जामाता भुजगोत्तमः । क्रियतामत्र यत्नो हि प्रीतिमानस्म्यनेन वै । अस्यै नागाय वै दातुं प्रियां दुहितरं मुने!” । कचार्थकात् अस्मात् समूहार्थे पक्ष पाश हस्त प्रत्ययाः । चिकुरपक्ष चिकुरपाश चि- कुरहस्त केशसमूहे पु० । चिकुर + कृतौ णिच् कर्म्मणि क्त । चिकुरित चञ्चलीकृते त्रि० । “आरक्तचिकुरितेक्षणाम्” काद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2929,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिकुरः, पुं, (चि इत्यव्यक्तशब्दं कुरतीति । कुर- शब्दे + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) केशः । (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ८ । ३६७ । “चिकुरनिचये यत् कौटिल्यं विलोचनयोश्च या ॥”) सर्पः । (अयं हि ऐराषतकुलजातस्य सुमुखस्य पिता । यथा, महाभारते । ५ । १०३ । २४ । “एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले ! । न चिरात् वैनतेयेन पञ्चत्वमुपपादितः ॥”) पर्व्वतः । पक्षिभेदः । वृक्षविशेषः । गृहवभ्रुः । तरलः । इति मेदिनी । रे, १५५ ॥
चिकुरः, त्रि, (चि + कुर + कः ।) चपलः । स तु दोषमनिश्चित्य वधबन्धनादेः कर्त्ता । इत्यमरः । ३ । १ । ४६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-446-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चिकुरचिकुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चिकुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चिकुर 📚 ➤ हिलने-जुलने वाला, कम्पमान, चञ्चल, अस्थिर
संस्कृत: केशः · पर्याय: कुन्तल, बाल, कच, केश, शिरोरुह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिकुर 📚सिर के बाल । केश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चिकुर
बाल (२.६.९६) — कुन्तल, वाल, कच, केश, शिरोरुह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें