🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:31:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वलाहक
valāhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वलाहक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेघ । बादल ।
२. पर्वत ।
३. एक दैत्य का नाम ।
४. साँपों की एक्र जाति जो दर्वीकर के अंतर्गत मानी जाती है ।
५. मुस्तक । मोथा ।
६. श्रीकृष्ण के रथ के एक घोड़े का नाम ।
७. एक नद का नाम ।
८. कुशद्विप के एक पर्वत का नाम ।दे॰बलाहक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलाहक or वलाहक, m. (Naigh. i, 10) a rain or thunder-cloud, any cloud, MBh.; Kāv. &c. (ifc. f. आ); one of the 7 clouds appearing at the destruction of the world, Cat.; Cyperus Rotundus, L.; a kind of crane (= बलाक), L.; a kind of snake, Suśr.; a kind of metre, Col.; N. of a serpent-demon, MBh.; Hariv.; Pur.; of a commander, Kād.; of one of the 4 horses of Viṣṇu, ib.; of a brother of Jayad-ratha, MBh.; of a Daitya, L.; of a mountain, Kathās.;
वलाहक See बलाहक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वलाहक पु० वारि वहति पृषो० । १ मेघे २ मुस्तके च अमरः । ३ पर्वते दैत्यभेदे ५ नागभेदे मेदि० श्रीकृष्णस्य हयभेदे “स्यन्दनस्तु सदानन्दः सारथिश्चास्य दारुकः । तुरङ्गाः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पवलाहकाः” त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4860,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)लाहकः, पुं, (बलेन हीयते इति । बल + हा + क्वुन् । यद्बा, वारीणां वाहकः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) मेघः । (यथा, कुमारे । १ । ४ । “बलाहकच्छेदविभक्तरागा- मकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥”) मुस्तकः । इत्यमरः । १ । ३ । ६ ॥ पर्व्वतः । दैत्यविशेषः । नागविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । २ । ९ । ९ । “कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ ॥” बलाहकसर्पस्तु दर्व्वीकरणामन्तर्गतः । इति सुश्रुते कल्पस्थाने ४ अध्यायः ॥) रमागर्भोद्भवः कल्किदेवपुत्त्रः । यथा, -- “तथा रमा सिते पक्षे वैशाखे द्बादशीदिने । जामदग्न्याद्व्रतं चक्रे पूर्णं वर्षचतुष्टयम् ॥ पट्टसूत्रं करे बद्ध्वा भोजयित्वा द्विजान् बहून् ॥ भुक्त्वा हविष्यं क्षीराक्तं सुमिष्टं स्वामिना सह ॥ बुभुजे पृथिवीं सर्व्वामपूर्व्वां स्वजनैर्वृता । सा पुत्त्रौ सुषुवे साध्वी मेवमालबलाहकौ ॥ देवानामुपकर्त्तारौ यज्ञदानतपोव्रतौ । महोत्साहौ महावीर्य्यौ सुभगौ कल्किसम्मतौ ॥” इति कल्किपुराणे ३१ अध्यायः ॥ श्रीकृष्णरथाश्वविशेषः । यथा, -- “स्यन्दनस्तु शतानन्दः सारथिश्चास्य दारुकः । तुरङ्गाः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथाच भागवते । १० । ५३ । ५ । “स चाश्वैः शव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः । युक्तं रथसुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥” [] जयद्रथस्य भ्रातृविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । २५४ । १२ । “जयद्रथो नाम यदि श्रुतस्ते सौवीरराजः सुभगे ! स एषः । तस्यापरे भ्रातरोऽदीनसत्त्वा बलाहकानीकविदारणाद्याः ॥” नदविशेषः । स तु लवणसमुद्रगामी । यथा, मात्स्ये । १२० । ७२ । “बलाहकश्च ऋषभश्चक्रो मैनाक एव च । विनिविष्टाः प्रतिदिशं निमग्ना लवणाम्बुधिम् ॥” कुशद्वीपस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, तत्रैव । १२१ । ५५ । “बलाहकस्तृतीयस्तु जात्यञ्जनमयो गिरिः ॥” तारापीडस्य राज्ञः स्वनामख्यातो बलाधि- कारी । यथा, कादम्बर्य्यां चन्द्रापीडविद्या- भ्यासकथने । “चन्द्रापीडमानेतुं राजा बलाधि- कृतं बलाहकनामानं आहूय बृहत्तुरगबल- पदातिपरिवृतमतिप्रशस्तेऽहनि प्राहिणोत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-400-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें