🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:31:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दस्यु
dasyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दस्यु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. डाकू । चोर ।
२. रिपु । शत्रु । (को॰) ।
३. असुर । अनार्य । म्लेच्छ । दास । उ॰—आशा की मारी देवी उस दस्यु देश में जीती थी ।—साकेत, पृ॰ ३८८ । विशेष—दस्युओं का वर्णन वेदों में बाहुत मिलता है । आर्यों के भारतवर्ष में चारों ओर फैलने के पहले ये छोटी छोटी बस्तियों में इधर उधर रहते थे और आर्यों को अनेक प्रकार के कष्ट पहुँचाते थे, उनके यज्ञों में विघ्न डानते थे, उनके चौपाए चुरा ले जाते थे तथा और भी अनेक प्रकार के उपद्रव करते थे । अनेक मंत्रों में इन य़ज्ञहीन, अमानुष दस्युओं का नाश करने की प्रार्थना इंद्र से की गई है । नमुचि, शंबर और धृत्र नामक दस्युपतियों के इंद्र के हाथ से मारे जाने का उल्लेख ऋग्वेद में कई स्थानों पर है । जैसे, 'हे इंद्र' तुमने दस्यु शंबर की सौ से अधिक पुरियों को नष्ट किया । 'हे इंद्राग्नि तुमने एक बार में ही दासों की नब्बे पुरियों को हिला डाला ।' 'हे इंद्र' तुमने कुलितर के पुत्र दास शंबर को ऊँचे पर्वत के ऊपर मुँह के बल गिराकर मार डाला । 'तुमने मनुष्यों कै सुख की इच्छा से दास नमुचि का सिर चूर्ण किया ।' वेदों में दस्युओं के लिये दास और असुर शब्द भी आए हैं । इन दस्युओं के 'पणि' आदि कई भेद थे । पीछे जब कुछ दस्यु सेवा आदि के लिये मिला लिए गए तब उलकी उत्पत्ति के संबंध में कुछ कथाएँ कल्पित की गई । ऐतरेय ब्राह्मण में वे विश्वा- मित्र द्वारा उत्पन्न और शाप द्वारा भ्रष्ट बतलाए गए हैं । मनुस्मृत्ति में लिखा है कि 'ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों में जो क्रियालुप्त और जाति बाहर हो गए हैं वे सब चाहे म्लेच्छभाषी हों चाहे आर्यभाषी, दस्यु कहलाते हैं' । महाभारत में लिखा हैं कि अर्जुन ने दरदों के सहित कांबोज तथा उत्तरपूर्व के जो दस्यु थे उन्हें भी परास्त किया । द्रोणपर्व में दाढी़वाले दस्युओं का भी उल्लेख हैं । इन दस्युओं के बीच निवास करना ब्राह्मण आदि के लिये निषिद्ध था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्यु m. (√ दस्) enemy of the gods (e.g. शम्बर, शुष्ण, चुमुरि, धुनि; all conquered by Indra, Agni, &c.), impious man (called अ-श्रद्ध, अ-यज्ञ, अ-यज्यु, अ-पृणत्, अ-व्रत, अन्य-व्रत, अ-कर्मन्), barbarian (called अ-नास्, or अन्-आस् ‘ugly-faced’, अधर, ‘inferior’, अ-मानुष, ‘inhuman’), robber (called धनिन्), RV.; AV. &c.
any outcast or Hindū who has become so by neglect of the essential rites, Mn.
not accepted as a witness, viii, 66
cf. त्रस- (दस्यवे वृक m. ‘wolf to the Dasyu’, N. of a man, RV. viii, 51; 55 f.; दस्यवे सहस् n. violence to the D˚ (N. of Turvīti), i, 36, 18)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्युः [दस्-युच्] 1 N. of a class of evil beings or demons, enemies of gods and men, and slain by Indra, (mostly Vedic in this sense). --2 An outcast, a Hindu who has become an outcast by neglect of the essential rites; cf. Ms. 5. 131, 10. 45. --3 A thief, robber, bandit; पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन Ś. 5. 20; R. 9. 53; Ms. 7. 143. --4 A villain, miscreant; Māl. 5. 21. --5 A desperado, violator, oppressor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्यु पु० दस--युच् अनुनासिकत्वात् नानादेशः । १ महासाहसिके (डाकाइत्) २ खले च शब्दार्थचि० “श्वभिर्हतस्य यन्मांसं शुचि तन्मनुरब्रवीत् । क्रव्याद्भिश्च हतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्च दस्युभिः” मनुः । “मुखबाहूरुपज्जानां या लोके जातयो बहिः । म्लेच्छवाचश्चार्य्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः” मनूक्ते ब्राह्मणादिचतुर्वर्णभिन्ने ३ जातिभेदे च । “प्रमाधनीपचारज्ञमदासं दासजीवनम् । सैरिन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते दस्युरयोगये” मनुः । ४ कर्मवर्जिते च । “गर्द्धते दस्युजूताय स्तवान्” ऋ० । ६ । २४ । ८ । “दंस्युजूताय कर्म्मवर्ज्जितैः प्रेरिताय” भा० ५ उपक्ष- पके त्रि० ६ असुरे पु० “चेतन्ते दस्युतर्हणा” ऋ० ९ । ४७ । २ “दस्यूनामसुराणां तर्हणा” भा० “स वज्रभृद्दस्यु हा भीम उग्रः” ऋ० १ । १०० । १२ दस्युहा “दस्यूनामुपक्षप- यितृणामसुराणां वहन्ता” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3509,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्युः, पुं, (दस्यति परस्वान् नाशयतीति । दस + “यजिमनिशुन्धिदसिजनिभ्यो युच् ।” उणां । ३ । २० । इति युच् । बाहुलकादनादेशाभावः ।) चौरः । (यथा, मनुः । ७ । १४३ । “विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्राद्ध्रियन्ते दस्युभिः प्रजाः । संपश्यतः सभृत्यस्य मृतः स न तु जीवति ॥”) रिपुः । (यथा, ऋग्वेदे । २ । १२ । १० । “यः शर्द्धते नानुददाति शृध्यां यो दस्योर्हन्ता- स जनास इन्द्रः ॥” “दस्योरुपक्षपयितुः शत्रोर्हन्ता घातकः ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) महासाहसिकः । इति शब्द- रत्नावली ॥ असुरः । यथा, तत्रैव । ९ । ४७ । २ । “कृतानीदस्य कर्त्वा चेतंते दस्युतर्हणा ॥” “दस्युतर्हणा दस्यूनामसुराणां तर्हणा ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ कर्म्मवज्जिते, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ६ । २४ । ८ । “न वीळवे नमते न स्थिराय न शर्धते दस्यु- जूताय स्तवान् ॥” “शर्धते उत्सहमानाय दस्युजूताय कर्म्म- वर्ज्जितैः प्रेरिताय ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दस्यु" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें