🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:24:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अराति
arāti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अराति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु । उ॰—कर लिया निश्चित अरिंदम ने निपात अराति का ।—कानन॰ पृ॰ ११२ ।
२. फलित ज्योतिष में कुंड़ली का छठा स्थान ।
३. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद और मात्सर्य जो मनुष्य को आंतरिक शत्रु है ।
४. छह की संख्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-राति f. ‘non liberality’, enviousness, malignity, RV.
failure, adversity, RV.; AV.; ŚBr.; TBr.
particular evil spirits (who frustrate the good intentions and disturb the happiness of man), ib.
अ-राति (इस्), m. an enemy, Ragh. xii, 89
(in arithm.) the number six (there being six sins or internal enemies, cf. षड्-वर्ग).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (87,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरातिः [न राति ददाति सुखं, रा-क, न. त.] 1 An enemy, foe; देशः सोयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः Ve. 3. 31; (in the Veda) non-offering (of sacrifices), stinginess, hardness, malignity, malevolence, failure or adversity; malignity personified; evil spirit whose aim it was to defeat the good intentions and disturb the happiness of man (used in f.). --2 The number six. --3 The sixth position (in astronomy). --Comp. --दूषण, --दूषि, --ह a. Ved. destroying adversities or enemies. --भंगः destruction of enemies.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अराति पु० न राति ददाति सुखं रा + क्तिच् न० त० । १ शत्रौ । “देशः, सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् ह्रदाः पूरिताः” वेणी० अरिशब्दे विवृतिः । ज्योतिषोक्ते २ षष्ठस्थाने । “आरतिव्रणयोः षष्ठे अष्टमे मृत्युरन्ध्रयोः” इत्यक्तेः षष्ठस्थाने अरिकृतशुभाशुभचिन्तनीययत्वात्तथात्वम् कामादिष्वान्तर- रिपुषु ४ षट्संख्यायां कामादीनामान्तररिपूणां संख्या- साम्यात् । ५ अभिगमनशीले च “मा घान्यर्योवनुषामरा- तयः” ऋ० ७, ८३, ५, । “विश्वा अग्नौ अरातीः ऋ० ८, ४९, २, अरातीः अभिगमनशीलाः शत्रवोवा भा० भावे क्तिन् अभावे न० त० । ६ दानामावे स्त्री “मा नो अरातिरीशत” ऋ० २, ७, २ । “अरातिरदानम् शत्रुर्वा वेदे शत्रौ अरातिशब्दः स्त्री” भा० । अरातिरिवा- चरति । आत्मनः अरमिच्छति क्यच् अरातीयति । शत्रुतुल्यमचरति तदिच्छति येत्यर्थे । “य उक्त यजमने यारातीयति” शत० व्रा० । योऽस्मभ्यमरातीयात्” यजु० ११, ८० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0354,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरातिः, पुं, (न राति ददाति सुखं, रा + क्तिच्, नञ्समासः ।) शत्रुः । इत्यमरः ॥ (“अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः” । इति साहित्यदर्पणे । “अनेकयुद्धविजयी सन्धानं यस्य गच्छति । तत्प्रभावेन तस्याशु वशं गच्छन्त्यरातयः” ॥ इति पञ्चतन्त्रे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-094-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें